1
00:00:02,070 --> 00:00:04,290
Welkom bij Vers voor Vers!

2
00:00:04,290 --> 00:00:08,550
Deze keer een inleiding op Exodus, deel 1.

3
00:00:08,550 --> 00:00:11,550
Hiermee beginnen we onze
studie van het boek Exodus.

4
00:00:11,550 --> 00:00:15,390
Het boek Exodus is waarschijnlijk het
belangrijkste boek als het gaat om de

5
00:00:15,390 --> 00:00:17,970
vestiging van het volk Israël.

6
00:00:17,970 --> 00:00:21,930
Genesis is vanzelfsprekend een heel
belangrijk boek als het gaat om de wereld

7
00:00:21,930 --> 00:00:24,150
en de belangen van de hele mensheid.

8
00:00:24,150 --> 00:00:28,650
De schepping van de wereld, de
schepping van ons allemaal, de zondeval,

9
00:00:28,650 --> 00:00:33,810
de zondvloed en dat alles maken deel uit
van de geschiedenis van ons allemaal.

10
00:00:33,810 --> 00:00:37,170
Maar in het boek Genesis,
rond hoofdstuk 12,

11
00:00:37,170 --> 00:00:43,170
begon de geschiedenis zich op één familie
te richten: Abraham en zijn nakomelingen.

12
00:00:43,170 --> 00:00:47,370
Tegen het einde van Genesis waren zij
vanwege de hongersnood in de tijd van

13
00:00:47,370 --> 00:00:49,590
Jozef naar Egypte afgedaald.

14
00:00:49,590 --> 00:00:54,810
Het was Gods voorziening waardoor zij
zeven jaar hongersnood konden overleven.

15
00:00:54,810 --> 00:01:00,150
Omdat God Jozef in het land tot een
positie van gezag en aanzien had verheven,

16
00:01:00,150 --> 00:01:05,010
konden zij daarheen komen en met hun
kudden wonen op de beste weidegronden,

17
00:01:05,010 --> 00:01:10,410
in het land Gosen, in het noordoostelijke
deel van Egypte, in de Nijldelta,

18
00:01:10,410 --> 00:01:12,570
een heel vruchtbaar gebied.

19
00:01:12,570 --> 00:01:15,570
Daar bevonden zij zich
aan het einde van Genesis.

20
00:01:15,570 --> 00:01:20,010
Het verhaal van deze familie, die
inmiddels een grote stam is geworden,

21
00:01:20,010 --> 00:01:21,750
wordt hier voortgezet.

22
00:01:21,750 --> 00:01:27,510
Ik zou zeggen: een volk, maar strikt
genomen zijn zij pas vanaf hoofdstuk

23
00:01:27,510 --> 00:01:29,010
19 een volk.

24
00:01:29,010 --> 00:01:33,390
Het is een grote familie die
inmiddels miljoenen mensen telt.

25
00:01:33,390 --> 00:01:38,610
In dit boek worden zij uit de slavernij
geleid en naar de berg Sinaï gebracht,

26
00:01:38,610 --> 00:01:41,010
waar hun geschiedenis als volk begint.

27
00:01:41,010 --> 00:01:45,090
In zekere zin is Exodus
voor Israël even belangrijk

28
00:01:45,090 --> 00:01:49,410
als de stichtingsdocumenten van welk
land dan ook voor dat land zijn.

29
00:01:49,410 --> 00:01:55,110
De Onafhankelijkheidsverklaring, de
Grondwet, de Federalist Papers enzovoort,

30
00:01:55,110 --> 00:01:58,110
die verband houden met
de stichting van Amerika,

31
00:01:58,110 --> 00:02:03,510
zouden voor ons niet belangrijker zijn dan
het boek Exodus voor de Joden zou zijn.

32
00:02:03,510 --> 00:02:08,670
Want hun volk werd gevestigd bij
de uittocht en bij de berg Sinaï.

33
00:02:08,670 --> 00:02:12,870
Bij de berg Sinaï werden
zij als volk Gods volk.

34
00:02:12,870 --> 00:02:16,710
Vanwege Abraham en de beloften
die aan hem waren gedaan,

35
00:02:16,710 --> 00:02:21,030
waren zij Gods volk als
familie, de familie van Abraham.

36
00:02:21,030 --> 00:02:24,210
Maar tot het midden van het
boek Exodus waren zij geen

37
00:02:24,210 --> 00:02:26,610
volk onder de volken van de wereld.

38
00:02:26,610 --> 00:02:29,550
Daar zullen de Tien
Geboden worden gegeven,

39
00:02:29,550 --> 00:02:34,770
samen met de andere verbondsdocumenten
en bepalingen die God heeft gegeven.

40
00:02:34,770 --> 00:02:37,470
Daar zal dit boek Exodus over gaan.

41
00:02:37,470 --> 00:02:41,730
Het is ook een boek dat boordevol
voorafbeeldingen van Christus staat,

42
00:02:41,730 --> 00:02:44,730
en dus boordevol christelijke ideeën.

43
00:02:44,730 --> 00:02:47,250
Dit is iets wat de schrijvers
van het Nieuwe Testament

44
00:02:47,250 --> 00:02:52,770
duidelijk hebben opgemerkt, want zij
citeren uit het boek Exodus vaker dan uit

45
00:02:52,770 --> 00:02:57,990
enig ander boek van het Oude
Testament, behalve Psalmen en Jesaja.

46
00:02:57,990 --> 00:03:00,330
Psalmen is het boek van het Oude Testament

47
00:03:00,330 --> 00:03:04,590
dat het vaakst door de schrijvers van
het Nieuwe Testament wordt geciteerd.

48
00:03:04,590 --> 00:03:08,790
Jesaja staat op de tweede
plaats en Exodus op de derde.

49
00:03:08,790 --> 00:03:13,830
Dat is interessant, want wanneer zij
profetieën over de Messias citeren,

50
00:03:13,830 --> 00:03:16,890
zou je denken dat zij vooral uit
de boeken van de profeten zouden

51
00:03:16,890 --> 00:03:18,630
citeren, zoals Jesaja.

52
00:03:18,630 --> 00:03:23,430
Maar Exodus is, nog vóór alle
andere profetische boeken,

53
00:03:23,430 --> 00:03:27,390
sterker vertegenwoordigd in de
citaten van het Nieuwe Testament.

54
00:03:27,390 --> 00:03:32,190
Dat komt doordat de christenen in de
uittocht een voorafbeelding van Christus

55
00:03:32,190 --> 00:03:34,470
en van Zijn Koninkrijk zagen.

56
00:03:34,470 --> 00:03:37,770
We zullen tijdens onze studie
van het boek zien waarom.

57
00:03:37,770 --> 00:03:41,730
Het woord ‘Exodus’ is in de
Hebreeuwse Bijbel eigenlijk niet

58
00:03:41,730 --> 00:03:43,470
de naam van het boek.

59
00:03:43,470 --> 00:03:48,810
In de Hebreeuwse Bijbel hebben deze boeken
namen die gebaseerd zijn op de eerste

60
00:03:48,810 --> 00:03:50,910
woorden van de Hebreeuwse tekst.

61
00:03:50,910 --> 00:03:56,610
De eerste woorden van het boek Exodus
zijn in het Hebreeuws ve’elleh shemot,

62
00:03:56,610 --> 00:04:00,210
en dat betekent: ‘En dit zijn de namen.’

63
00:04:00,210 --> 00:04:03,330
Dat is in de Hebreeuwse
Bijbel de naam van het boek,

64
00:04:03,330 --> 00:04:06,210
omdat dit de eerste woorden zijn.

65
00:04:06,210 --> 00:04:11,850
Shemot betekent ‘namen’, en soms noemen
de Hebreeën dit boek eenvoudigweg

66
00:04:11,850 --> 00:04:14,130
Namen, of Shemot.

67
00:04:14,130 --> 00:04:16,890
Maar wij hebben het boek Exodus.

68
00:04:16,890 --> 00:04:20,610
Die naam is via de Septuaginta
en de Vulgaat in de

69
00:04:20,610 --> 00:04:22,770
Engelse Bijbel terechtgekomen.

70
00:04:22,770 --> 00:04:27,390
De Septuaginta is de Griekse
vertaling en de Vulgaat is een

71
00:04:27,390 --> 00:04:29,670
latere Latijnse vertaling.

72
00:04:29,670 --> 00:04:34,950
In het Grieks noemden de vertalers
van de Septuaginta het boek Exodos,

73
00:04:34,950 --> 00:04:41,370
geschreven zoals ons woord ‘Exodus’,
maar dan met ‘-os’ aan het eind.

74
00:04:41,370 --> 00:04:43,110
Dat is de Griekse vorm.

75
00:04:43,110 --> 00:04:48,690
Dat komt doordat het woord voorkomt
in hoofdstuk 19, vers 1, waar staat:

76
00:04:48,690 --> 00:04:52,650
In de derde maand, op dezelfde dag
dat de Israëlieten uit het land

77
00:04:52,650 --> 00:04:57,150
Egypte waren vertrokken, kwamen
zij in de woestijn Sinaï.

78
00:04:57,150 --> 00:04:59,130
‘Uitgegaan’ is het idee.

79
00:04:59,130 --> 00:05:06,270
Het Griekse woord exodos is afkomstig
van twee woorden: ex, dat ‘uit’ betekent,

80
00:05:06,270 --> 00:05:11,490
en hodos, dat ‘een weg’
of ‘een pad’ betekent.

81
00:05:11,490 --> 00:05:15,450
Exodos betekent dus ‘een weg
naar buiten’ of ‘een uitweg’,

82
00:05:15,450 --> 00:05:20,430
en kan eenvoudigweg ook ‘een
vertrek’ of ‘een weggaan’ betekenen.

83
00:05:20,430 --> 00:05:25,350
In de Griekse Septuaginta is dat de naam
die de vertalers aan het boek gaven,

84
00:05:25,350 --> 00:05:28,290
in plaats van de eerste woorden
van het boek te gebruiken.

85
00:05:28,290 --> 00:05:32,250
De Latijnse Vulgaat, die door
Hiëronymus werd vertaald,

86
00:05:32,250 --> 00:05:35,730
nam de Latijnse vorm van
datzelfde woord over.

87
00:05:35,730 --> 00:05:40,230
Dat is Exodus, geschreven zoals
wij het in onze Bijbel schrijven.

88
00:05:40,230 --> 00:05:42,990
Zo hebben wij die naam
voor het boek gekregen.

89
00:05:42,990 --> 00:05:47,670
Zoals bij elk boek van de Bijbel besteden
we veel aandacht aan het auteurschap,

90
00:05:47,670 --> 00:05:51,630
omdat het auteurschap veel te maken heeft
met de vraag of een boek werkelijk in

91
00:05:51,630 --> 00:05:53,250
de Bijbel thuishoort.

92
00:05:53,250 --> 00:05:57,330
Er zijn veel goede boeken,
historische verslagen enzovoort

93
00:05:57,330 --> 00:06:00,630
door de Joden geschreven die
niet in onze Bijbel staan

94
00:06:00,630 --> 00:06:03,270
en ook niet in onze Bijbel
zouden moeten staan,

95
00:06:03,270 --> 00:06:06,330
omdat ze niet door
profeten zijn geschreven.

96
00:06:06,330 --> 00:06:09,270
Mozes was overduidelijk een profeet.

97
00:06:09,270 --> 00:06:12,450
Hij was zelfs groter
dan de andere profeten,

98
00:06:12,450 --> 00:06:16,050
in die zin dat God in het
boek Numeri over Mozes zei:

99
00:06:16,050 --> 00:06:19,110
Hij zei: Luister toch naar Mijn woorden!

100
00:06:19,110 --> 00:06:23,070
Als iemand onder u een
profeet is, maak Ik, de HEERE,

101
00:06:23,070 --> 00:06:27,630
Mij door een visioen aan hem bekend,
spreek Ik met hem door een droom.

102
00:06:27,630 --> 00:06:28,830
Maar Hij zegt:

103
00:06:28,830 --> 00:06:33,930
Maar zo doe Ik niet tegenover Mijn dienaar
Mozes, die in Mijn hele huis trouw is;

104
00:06:33,930 --> 00:06:39,390
met hem spreek Ik van mond tot mond,
ja, zichtbaar, en niet in raadsels.

105
00:06:39,390 --> 00:06:42,450
Hij aanschouwt de gestalte van de HEERE.

106
00:06:42,450 --> 00:06:47,790
Waarom dan bent u niet bevreesd geweest om
over Mijn dienaar, over Mozes, te spreken?

107
00:06:47,790 --> 00:06:51,750
Mozes werd dus feitelijk apart
gezet, boven de profeten die God

108
00:06:51,750 --> 00:06:53,370
zou doen opstaan.

109
00:06:53,370 --> 00:06:57,450
Daarom is alles wat Mozes
geschreven heeft gezaghebbend

110
00:06:57,450 --> 00:06:59,850
en hoort het natuurlijk
in onze Bijbel thuis.

111
00:06:59,850 --> 00:07:02,190
Mozes is de schrijver van dit boek.

112
00:07:02,190 --> 00:07:05,250
Dat is tenminste altijd het
geloof van de Joden geweest,

113
00:07:05,250 --> 00:07:09,510
en ook van christenen gedurende
vrijwel de hele geschiedenis.

114
00:07:09,510 --> 00:07:12,450
Dat bleef zo tot ongeveer
de negentiende eeuw,

115
00:07:12,450 --> 00:07:16,650
toen kritische geleerden nieuwe
theorieën begonnen te bedenken over het

116
00:07:16,650 --> 00:07:21,330
auteurschap van veel Bijbelboeken,
waaronder de hele Pentateuch.

117
00:07:21,330 --> 00:07:24,810
In onze inleiding op de Pentateuch
hebben we het al gehad over

118
00:07:24,810 --> 00:07:27,750
de zogenaamde documenthypothese.

119
00:07:27,750 --> 00:07:31,950
Die stelt dat Mozes in werkelijkheid
geen enkel deel van de Pentateuch heeft

120
00:07:31,950 --> 00:07:35,850
geschreven, maar dat het een
reeks overleveringen was die

121
00:07:35,850 --> 00:07:39,210
honderden jaren lang
mondeling werden doorgegeven.

122
00:07:39,210 --> 00:07:43,170
Later zouden ze zijn opgeschreven,
misschien in de tijd van Ezra,

123
00:07:43,170 --> 00:07:46,170
rond 500 voor Christus of zoiets.

124
00:07:46,170 --> 00:07:49,770
Dat betekent duizend jaar
na de tijd van Mozes,

125
00:07:49,770 --> 00:07:53,730
en dus zou iedere bewering
dat Mozes het geschreven heeft

126
00:07:53,730 --> 00:07:56,130
eenvoudigweg onjuist zijn.

127
00:07:56,130 --> 00:08:00,330
Het is echter ook mogelijk dat juist
de kritische geleerden het bij het

128
00:08:00,330 --> 00:08:02,010
verkeerde eind hebben.

129
00:08:02,010 --> 00:08:05,910
Ze spreken tenslotte het boek
zelf tegen, en ze spreken ook het

130
00:08:05,910 --> 00:08:09,270
oordeel van de schrijvers van
het Nieuwe Testament tegen.

131
00:08:09,270 --> 00:08:14,250
Het interne bewijs in het boek
ondersteunt het auteurschap van Mozes.

132
00:08:14,250 --> 00:08:17,190
Er is dus eigenlijk geen
enkele gegronde reden om

133
00:08:17,190 --> 00:08:20,430
eraan te twijfelen dat
Mozes dit geschreven heeft.

134
00:08:20,430 --> 00:08:24,150
Hij was beslist de meest
geschikte man om het te schrijven,

135
00:08:24,150 --> 00:08:27,930
wanneer je kijkt naar het
materiaal en naar de inhoud ervan.

136
00:08:27,930 --> 00:08:33,330
De inhoud van het boek begint zo ongeveer
met de geboorte van Mozes en gaat over de

137
00:08:33,330 --> 00:08:35,310
eerste tachtig jaar van zijn leven.

138
00:08:35,310 --> 00:08:39,330
Hij zou op dat gebied de grootste
deskundige ter wereld zijn,

139
00:08:39,330 --> 00:08:41,130
want het was zijn leven.

140
00:08:41,130 --> 00:08:44,730
Hij had ook geleerd hoe hij
moest lezen en schrijven.

141
00:08:44,730 --> 00:08:49,530
In Handelingen 7:22 staat dat
hij onderwezen was in alle

142
00:08:49,530 --> 00:08:51,750
wijsheid van de Egyptenaren.

143
00:08:51,750 --> 00:08:54,930
Omdat hij aan het hof van
de farao werd grootgebracht,

144
00:08:54,930 --> 00:08:57,330
kreeg hij een formele opleiding.

145
00:08:57,330 --> 00:09:02,730
Daar zouden wiskunde, lezen en schrijven
bij horen, en allerlei andere vakken,

146
00:09:02,730 --> 00:09:05,730
waaronder de wetenschappen
die men destijds kende.

147
00:09:05,730 --> 00:09:09,150
Zoals in Handelingen 7:22 staat:

148
00:09:09,150 --> 00:09:14,310
En Mozes werd onderwezen in alle wijsheid
van de Egyptenaren en was machtig in

149
00:09:14,310 --> 00:09:16,050
woorden en in daden.

150
00:09:16,050 --> 00:09:19,890
Hij was waarschijnlijk de best
opgeleide Jood van zijn generatie,

151
00:09:19,890 --> 00:09:22,170
aangezien alle andere Joden slaven waren

152
00:09:22,170 --> 00:09:25,590
en vermoedelijk helemaal geen
onderwijs hadden genoten.

153
00:09:25,590 --> 00:09:30,270
Hij zou veel beter in staat zijn geweest
om de verslagen van hun ervaringen

154
00:09:30,270 --> 00:09:35,010
en van zijn eigen leven op te
schrijven dan wie dan ook in die tijd.

155
00:09:35,010 --> 00:09:38,490
Natuurlijk zouden we kunnen zeggen
dat iemand het misschien in een latere

156
00:09:38,490 --> 00:09:40,050
tijd heeft geschreven.

157
00:09:40,050 --> 00:09:45,450
Maar die persoon zou niet geschikter zijn
dan iemand die het zelf had meegemaakt.

158
00:09:45,450 --> 00:09:50,130
Mozes zou beslist de meest geschikte
persoon zijn om het te schrijven.

159
00:09:50,130 --> 00:09:54,450
Hij zou ook degene zijn geweest die
de motivatie had om het te schrijven,

160
00:09:54,450 --> 00:09:59,550
want hij was de leider van het volk en dit
zijn de stichtingsdocumenten van het volk.

161
00:09:59,550 --> 00:10:03,690
Dit zijn de documenten die vertellen
wat de wetten van het volk zullen zijn,

162
00:10:03,690 --> 00:10:07,230
wat het als volk zal kenmerken
en wat het doel ervan is.

163
00:10:07,230 --> 00:10:11,190
Het boek Exodus bevat ook een
gedetailleerde beschrijving van de manier

164
00:10:11,190 --> 00:10:13,890
waarop de tabernakel gebouwd moet worden.

165
00:10:13,890 --> 00:10:18,750
Omdat die in de woestijn gebouwd zou
worden, vóór de verovering van Kanaän,

166
00:10:18,750 --> 00:10:24,090
en dus tijdens het leven van Mozes, zou
Mozes er belang bij hebben gehad ervoor te

167
00:10:24,090 --> 00:10:27,870
zorgen dat deze dingen voor
het volk werden opgeschreven.

168
00:10:27,870 --> 00:10:31,950
Hij zou over deze informatie
beschikken, meer dan wie dan ook uit

169
00:10:31,950 --> 00:10:33,870
een latere generatie.

170
00:10:33,870 --> 00:10:38,190
Iemand uit een latere generatie zou
er geen belang bij hebben gehad,

171
00:10:38,190 --> 00:10:41,190
of er in elk geval minder
belang bij hebben gehad,

172
00:10:41,190 --> 00:10:45,270
om te beschrijven hoe de
tabernakel gebouwd moest worden.

173
00:10:45,270 --> 00:10:50,850
In elke latere generatie zou de
tabernakel immers al gebouwd zijn en niet

174
00:10:50,850 --> 00:10:52,890
meer gebouwd hoeven worden.

175
00:10:52,890 --> 00:10:57,390
Mozes is dus beslist de meest voor
de hand liggende kandidaat voor het

176
00:10:57,390 --> 00:10:59,130
auteurschap van het boek.

177
00:10:59,130 --> 00:11:03,630
Er zijn bovendien verschillende gedeelten
in het boek waarin wordt vermeld dat hij

178
00:11:03,630 --> 00:11:06,270
ten minste delen ervan opschreef.

179
00:11:06,270 --> 00:11:09,990
Geleerden zijn het er niet
noodzakelijkerwijs over eens

180
00:11:09,990 --> 00:11:14,310
dat het hele boek als één
doorlopend verhaal is geschreven,

181
00:11:14,310 --> 00:11:16,350
allemaal in één keer.

182
00:11:16,350 --> 00:11:20,130
Sommige mensen geloven dat het
is samengesteld uit verschillende

183
00:11:20,130 --> 00:11:23,670
documenten die op verschillende
momenten zijn geschreven,

184
00:11:23,670 --> 00:11:25,770
misschien allemaal door Mozes.

185
00:11:25,770 --> 00:11:30,510
Maar we weten dat Mozes er ten
minste enkele heeft geschreven.

186
00:11:30,510 --> 00:11:34,410
In Exodus 17, vers 14, staat:

187
00:11:34,410 --> 00:11:39,510
Toen zei de HEERE tegen Mozes: Schrijf
dit ter gedachtenis in een boek

188
00:11:39,510 --> 00:11:43,890
en prent het Jozua in dat Ik
de herinnering aan Amalek van

189
00:11:43,890 --> 00:11:46,050
onder de hemel geheel zal uitwissen.

190
00:11:46,050 --> 00:11:50,130
Dit hoeft niet te verwijzen naar het
schrijven van het hele boek Exodus,

191
00:11:50,130 --> 00:11:53,790
maar naar het opschrijven van
deze vervloeking over Amalek.

192
00:11:53,790 --> 00:11:57,090
Maar we zien dat Mozes
kon lezen en schrijven,

193
00:11:57,090 --> 00:12:02,010
dat God hem gemachtigd had om juist
deze informatie op te schrijven,

194
00:12:02,010 --> 00:12:06,150
en er is geen reden om te geloven
dat hij niet ook alle andere

195
00:12:06,150 --> 00:12:10,890
informatie zou hebben opgeschreven die
voor de situatie van zijn tijd zelfs

196
00:12:10,890 --> 00:12:12,930
nog belangrijker was.

197
00:12:12,930 --> 00:12:16,230
Aan het einde van de opsomming
van de wetten die samen het

198
00:12:16,230 --> 00:12:22,350
zogenaamde verbondsboek vormen,
staat in hoofdstuk 24, vers 4:

199
00:12:22,350 --> 00:12:26,490
Vervolgens schreef Mozes al
de woorden van de HEERE op.

200
00:12:26,490 --> 00:12:31,950
Hij stond 's morgens vroeg op en bouwde
onder aan de berg een altaar en richtte

201
00:12:31,950 --> 00:12:35,910
twaalf gedenkstenen op voor
de twaalf stammen van Israël.

202
00:12:35,910 --> 00:12:39,990
Met ‘alle woorden van Jahweh’ wordt
alles bedoeld wat vanaf de Tien

203
00:12:39,990 --> 00:12:41,850
Geboden is opgeschreven.

204
00:12:41,850 --> 00:12:47,370
De Tien Geboden staan in hoofdstuk
20, en de hoofdstukken 21,

205
00:12:47,370 --> 00:12:51,930
22 en 23 vormen wat wij
het verbondsboek noemen.

206
00:12:51,930 --> 00:12:54,270
Daar wordt hier naar verwezen.

207
00:12:54,270 --> 00:12:58,170
Dat is wat Jahweh had gesproken,
en Mozes schreef het op.

208
00:12:58,170 --> 00:13:00,930
Ook dit verwijst niet
naar het hele boek Exodus,

209
00:13:00,930 --> 00:13:03,990
maar het betekent wel dat
Mozes de wet opschreef,

210
00:13:03,990 --> 00:13:06,750
en die vormt het centrale
deel van het boek.

211
00:13:06,750 --> 00:13:10,710
Ook staat er in Exodus 34, vers 28:

212
00:13:10,710 --> 00:13:15,030
Hij was daar namelijk veertig dagen
en veertig nachten bij de HEERE.

213
00:13:15,030 --> 00:13:18,030
Hij at geen brood en dronk geen water.

214
00:13:18,030 --> 00:13:22,530
En Mozes schreef op de tafelen de
woorden van het verbond, de Tien Woorden.

215
00:13:22,530 --> 00:13:24,750
We hebben dus een vermelding dat Mozes

216
00:13:24,750 --> 00:13:27,450
ten minste gedeelten van
het boek heeft geschreven.

217
00:13:27,450 --> 00:13:31,230
Wanneer deze uitspraken ons vertellen
dat hij deze gedeelten schreef,

218
00:13:31,230 --> 00:13:35,490
ontkennen ze daarmee op geen enkele
manier dat hij ook de rest schreef.

219
00:13:35,490 --> 00:13:39,570
Er wordt ons niet verteld dat iemand
anders de rest heeft geschreven.

220
00:13:39,570 --> 00:13:43,170
De enige schrijver van enig deel
van het boek van wie het boek zelf

221
00:13:43,170 --> 00:13:45,210
getuigt, is Mozes.

222
00:13:45,210 --> 00:13:48,810
Als hij de belangrijke gedeelten
ervan schreef die worden genoemd,

223
00:13:48,810 --> 00:13:53,310
is er geen reden om te twijfelen aan de
Joodse overlevering dat hij het boek als

224
00:13:53,310 --> 00:13:56,610
geheel schreef, of dat het
in wezen zijn boek was.

225
00:13:56,610 --> 00:14:01,290
Dat werd ook bevestigd door Jezus en
de schrijvers van het Nieuwe Testament.

226
00:14:01,290 --> 00:14:05,610
In Markus 7, vers 10, zei
Jezus tegen de Farizeeën:

227
00:14:05,610 --> 00:14:10,710
Want Mozes heeft gezegd: Eer
uw vader en uw moeder; en:

228
00:14:10,710 --> 00:14:14,370
Wie vader of moeder vervloekt,
die moet zeker sterven;

229
00:14:14,370 --> 00:14:17,790
Dit zijn in feite twee verzen uit Exodus.

230
00:14:17,790 --> 00:14:22,890
Het eerste komt duidelijk uit de
Tien Geboden, Exodus 20, vers 12.

231
00:14:22,890 --> 00:14:29,910
Het andere komt uit het volgende
hoofdstuk, Exodus 21, vers 17. Jezus zei:

232
00:14:29,910 --> 00:14:31,530
Mozes zei dit.

233
00:14:31,530 --> 00:14:37,050
Hij bedoelt dat Mozes degene was die
deze informatie doorgaf en opschreef.

234
00:14:37,050 --> 00:14:41,850
Hij erkende deze woorden als woorden
die van Mozes afkomstig waren,

235
00:14:41,850 --> 00:14:46,110
in tegenstelling tot bijvoorbeeld een
latere generatie schriftgeleerden of

236
00:14:46,110 --> 00:14:47,730
bedenkers van het verhaal.

237
00:14:47,730 --> 00:14:51,210
In Markus 12, vers 26, staat:

238
00:14:51,210 --> 00:14:55,290
En wat betreft de doden, dat
zij opgewekt zullen worden:

239
00:14:55,290 --> 00:15:00,630
hebt u niet gelezen in het boek van Mozes,
hoe God in de doornstruik tot hem sprak:

240
00:15:00,630 --> 00:15:05,910
Ik ben de God van Abraham en de
God van Izak en de God van Jakob?

241
00:15:05,910 --> 00:15:10,110
Dit was natuurlijk toen God Mozes
ontmoette bij de brandende braamstruik,

242
00:15:10,110 --> 00:15:12,450
in Exodus 3:6.

243
00:15:12,450 --> 00:15:16,170
Jezus zegt dat dit in het boek
van Mozes staat opgetekend,

244
00:15:16,170 --> 00:15:19,890
waarmee Hij vermoedelijk aangeeft
dat Mozes de schrijver was.

245
00:15:19,890 --> 00:15:22,950
Hij wist zeker dat Zijn
luisteraars het zo begrepen,

246
00:15:22,950 --> 00:15:27,690
en Jezus lijkt te bevestigen dat
die boeken boeken van Mozes zijn.

247
00:15:27,690 --> 00:15:33,030
In Lukas 24, vers 44, ontmoette
Hij na Zijn opstanding Zijn

248
00:15:33,030 --> 00:15:36,570
apostelen in de bovenzaal.
Hij zei tegen hen:

249
00:15:36,570 --> 00:15:42,270
En Hij zei tegen hen: Dit zijn de woorden
die Ik tot u sprak toen Ik nog bij u was,

250
00:15:42,270 --> 00:15:47,670
dat alles vervuld moest worden wat over
Mij geschreven staat in de Wet van Mozes

251
00:15:47,670 --> 00:15:50,430
en in de Profeten en in de Psalmen.

252
00:15:50,430 --> 00:15:53,670
Hoewel de hele Pentateuch
als de wet wordt beschouwd,

253
00:15:53,670 --> 00:15:56,910
komt geen boek van de
Pentateuch er meer voor in

254
00:15:56,910 --> 00:15:59,670
aanmerking de wet genoemd
te worden dan Exodus,

255
00:15:59,670 --> 00:16:04,050
met de Tien Geboden en het Boek
van het Verbond die daarin staan.

256
00:16:04,050 --> 00:16:08,670
Jezus bevestigt duidelijk dat
Exodus een boek van Mozes is.

257
00:16:08,670 --> 00:16:12,630
In Johannes 7:19 zei Jezus tegen de Joden:

258
00:16:12,630 --> 00:16:15,450
Heeft Mozes u niet de wet gegeven?

259
00:16:15,450 --> 00:16:17,550
En niemand van u doet de wet.

260
00:16:17,550 --> 00:16:19,770
Waarom probeert u Mij te doden?

261
00:16:19,770 --> 00:16:23,850
Opnieuw bevestigt Jezus dat
het Mozes is die de wet gaf.

262
00:16:23,850 --> 00:16:28,170
We hebben natuurlijk een bijna eindeloos
aantal passages in het Nieuwe Testament

263
00:16:28,170 --> 00:16:31,230
waarin naar Mozes wordt verwezen
in verband met het schrijven

264
00:16:31,230 --> 00:16:32,790
van de Pentateuch.

265
00:16:32,790 --> 00:16:36,930
Ik geef je maar een selectie, zodat
je kunt zien wat voor getuigenis het

266
00:16:36,930 --> 00:16:38,670
Nieuwe Testament geeft.

267
00:16:38,670 --> 00:16:41,910
Dat was allemaal het getuigenis van Jezus.

268
00:16:41,910 --> 00:16:47,910
Om het getuigenis van een andere schrijver
te geven: in Hebreeën 9, vers 19, staat:

269
00:16:47,910 --> 00:16:51,750
Want nadat elk gebod
overeenkomstig de wet aan heel het

270
00:16:51,750 --> 00:16:56,070
volk door Mozes meegedeeld was,
nam hij het bloed van de kalveren

271
00:16:56,070 --> 00:17:00,330
en van de bokken met water en
scharlakenrode wol en hysop,

272
00:17:00,330 --> 00:17:03,570
en besprenkelde het boek
zelf en heel het volk,

273
00:17:03,570 --> 00:17:05,730
Er staat dat Mozes degene is die

274
00:17:05,730 --> 00:17:10,110
elk voorschrift overeenkomstig
de wet tot het hele volk sprak.

275
00:17:10,110 --> 00:17:15,090
Dat zou natuurlijk het overgrote deel van
de inhoud van het boek Exodus omvatten.

276
00:17:15,090 --> 00:17:18,270
We hebben dus de rechtstreekse
verwijzingen in Exodus

277
00:17:18,270 --> 00:17:20,370
naar het schrijven door Mozes.

278
00:17:20,370 --> 00:17:22,950
We hebben de Joodse overlevering.

279
00:17:22,950 --> 00:17:27,930
We hebben de bekwaamheden en beweegredenen
van Mozes om het te schrijven.

280
00:17:27,930 --> 00:17:31,050
We hebben de schrijvers van
het Nieuwe Testament en, het

281
00:17:31,050 --> 00:17:34,230
allerbelangrijkst, Jezus Zelf.

282
00:17:34,230 --> 00:17:38,430
We zien ook dat het een integraal
onderdeel van de Pentateuch is en

283
00:17:38,430 --> 00:17:41,370
organisch met het boek
Genesis verbonden is.

284
00:17:41,370 --> 00:17:43,890
In het Nieuwe Testament worden Exodus,

285
00:17:43,890 --> 00:17:48,330
Leviticus en Deuteronomium zeker
allemaal genoemd als boeken die door

286
00:17:48,330 --> 00:17:50,070
Mozes zijn geschreven.

287
00:17:50,070 --> 00:17:52,110
Numeri misschien niet, denk ik.

288
00:17:52,110 --> 00:17:55,350
Van het boek Genesis wordt niet
uitdrukkelijk gezegd dat het door

289
00:17:55,350 --> 00:17:56,550
Mozes is geschreven.

290
00:17:56,550 --> 00:18:01,950
Maar het valt moeilijk te negeren dat
Exodus het vervolg op het boek Genesis is

291
00:18:01,950 --> 00:18:06,690
en ermee verbonden is alsof het één
vertelling van dezelfde schrijver is.

292
00:18:06,690 --> 00:18:12,150
In de Hebreeuwse tekst van Exodus is
het allereerste woord trouwens ‘en’.

293
00:18:12,150 --> 00:18:15,930
In de New King James wordt
het vertaald met ‘now’.

294
00:18:15,930 --> 00:18:20,970
Het kan met ‘now’ worden vertaald, maar
de meeste geleerden geven de voorkeur aan

295
00:18:20,970 --> 00:18:24,090
‘and’ als vertaling van dat eerste woord.

296
00:18:24,090 --> 00:18:27,870
Het boek begint dus eigenlijk
met ‘En dit zijn de namen’.

297
00:18:27,870 --> 00:18:32,370
Dat maakt heel duidelijk dat je,
wanneer je een boek met ‘en’ begint,

298
00:18:32,370 --> 00:18:35,190
voortbouwt op iets wat eraan voorafging.

299
00:18:35,190 --> 00:18:39,270
Wat eraan voorafgaat, is
duidelijk het boek Genesis.

300
00:18:39,270 --> 00:18:43,410
Het boek Genesis eindigt in wezen
met de verhuizing van de kinderen van

301
00:18:43,410 --> 00:18:45,570
Israël naar Egypte.

302
00:18:45,570 --> 00:18:49,050
Daar begint Exodus:
het treft hen daar aan.

303
00:18:49,050 --> 00:18:55,230
Ook veronderstelt het boek Exodus kennis
van het boek Genesis, want in Exodus 1,

304
00:18:55,230 --> 00:18:57,570
vers 8, lezen we over

305
00:18:57,570 --> 00:19:02,670
Toen trad er in Egypte een nieuwe
koning aan, die Jozef niet gekend had.

306
00:19:02,670 --> 00:19:07,890
De schrijver van Exodus gaat ervan
uit dat de lezers weten wie Jozef is.

307
00:19:07,890 --> 00:19:11,910
We zouden zelfs verwachten dat de
geschiedenis over Jozef hier kort

308
00:19:11,910 --> 00:19:16,230
daarvoor te vinden is, omdat de
gebeurtenissen nu chronologisch

309
00:19:16,230 --> 00:19:18,630
in verband met Jozef worden geplaatst.

310
00:19:18,630 --> 00:19:23,010
Het laatste deel van Genesis ging
natuurlijk helemaal over Jozef.

311
00:19:23,010 --> 00:19:27,150
Het veronderstelt dus beslist dat
de mensen Genesis en het verhaal

312
00:19:27,150 --> 00:19:28,470
van Jozef kennen.

313
00:19:28,470 --> 00:19:33,150
Zo is het ook wanneer God Mozes bij de
brandende braamstruik ontmoet en zegt:

314
00:19:33,150 --> 00:19:37,950
Hij zei verder: Ik ben de God
van uw vader, de God van Abraham,

315
00:19:37,950 --> 00:19:41,250
de God van Izak en de God van Jakob.

316
00:19:41,250 --> 00:19:45,810
En Mozes bedekte zijn gezicht, want
hij was bevreesd God aan te kijken.

317
00:19:45,810 --> 00:19:50,850
dan veronderstelt dat duidelijk kennis
van die mannen en van de beloften die God

318
00:19:50,850 --> 00:19:54,210
aan Abraham, Izak en Jakob heeft gedaan.

319
00:19:54,210 --> 00:19:56,370
Die zijn in Genesis te vinden.

320
00:19:56,370 --> 00:19:59,370
Ze zijn nergens anders in
de literatuur te vinden.

321
00:19:59,370 --> 00:20:02,010
Het boek gaat er duidelijk
van uit dat de lezers

322
00:20:02,010 --> 00:20:05,190
Genesis hebben gelezen
en ermee vertrouwd zijn.

323
00:20:05,190 --> 00:20:08,910
Vanaf het allereerste begin,
met en dit zijn de namen,

324
00:20:08,910 --> 00:20:12,510
lijkt het eenvoudigweg een
voortzetting van Genesis te zijn.

325
00:20:12,510 --> 00:20:16,890
Dat betekent dat, aangezien Mozes
de schrijver van het ene boek is,

326
00:20:16,890 --> 00:20:21,870
hij ook de waarschijnlijkste schrijver
van zowel Genesis als Exodus is.

327
00:20:21,870 --> 00:20:26,010
Ik wil een overzicht geven van de
inhoud van het boek en daarna een aantal

328
00:20:26,010 --> 00:20:30,330
andere belangrijke kwesties bespreken
die met Exodus te maken hebben.

329
00:20:30,330 --> 00:20:35,070
Het boek Exodus begint ermee dat
Israël in Egypte verdrukt wordt.

330
00:20:35,070 --> 00:20:39,990
Daar gaat hoofdstuk 1 over: hoe zij als
een bevoorrechte groep immigranten naar

331
00:20:39,990 --> 00:20:44,670
Egypte waren gekomen en zich daar in
de tijd van Jozef hadden gevestigd,

332
00:20:44,670 --> 00:20:50,070
terwijl hun broer Jozef de belangrijkste
man in Egypte was, op de farao zelf na.

333
00:20:50,070 --> 00:20:52,050
Daardoor waren zij belangrijk.

334
00:20:52,050 --> 00:20:54,330
Daardoor kregen zij voorrechten.

335
00:20:54,330 --> 00:20:56,490
Daardoor kenden zij voorspoed.

336
00:20:56,490 --> 00:20:59,310
Daardoor konden zij
doen wat ze wilden doen.

337
00:20:59,310 --> 00:21:03,570
Eén ding dat ze wilden doen, was
zich voortplanten, en dat deden ze.

338
00:21:03,570 --> 00:21:06,930
Ze kregen veel kinderen,
groeiden uit tot een zeer groot

339
00:21:06,930 --> 00:21:09,210
volk en raakten er gevestigd.

340
00:21:09,210 --> 00:21:14,130
Toen de hongersnood voorbij was, was
er geen reden om Egypte te verlaten.

341
00:21:14,130 --> 00:21:16,230
Jozef zou daar voorgoed blijven.

342
00:21:16,230 --> 00:21:19,170
Hij regeerde in Egypte,
dus bleven zij daar.

343
00:21:19,170 --> 00:21:23,130
Jakob stierf daar, maar de broers
van Jozef hadden zich er gevestigd

344
00:21:23,130 --> 00:21:25,230
en gezinnen grootgebracht.

345
00:21:25,230 --> 00:21:28,050
Ze bleven daar totdat Jozef stierf.

346
00:21:28,050 --> 00:21:32,130
Toen hij eenmaal gestorven was, leek er
ook geen duidelijke reden te zijn om te

347
00:21:32,130 --> 00:21:34,890
vertrekken, dus bleven ze gewoon.

348
00:21:34,890 --> 00:21:40,590
Vergeet niet dat God Abraham al in
Genesis 15 had verteld dat zijn nageslacht

349
00:21:40,590 --> 00:21:44,670
vierhonderd jaar in een land zou
verblijven dat niet van hen was.

350
00:21:44,670 --> 00:21:49,830
Daarna zou Hij hen terugbrengen naar het
Beloofde Land en zouden zij het beërven.

351
00:21:49,830 --> 00:21:53,490
Dat staat in Genesis 15, vers 13.

352
00:21:53,490 --> 00:21:58,050
Genesis 15:13: God zei tegen Abram:

353
00:21:58,050 --> 00:22:03,270
Toen zei God tegen Abram: Weet wel dat uw
nakomelingen vreemdelingen zullen zijn in

354
00:22:03,270 --> 00:22:07,830
een land dat niet van hen is; zij
zullen hen dienen en men zal hen

355
00:22:07,830 --> 00:22:09,750
vierhonderd jaar onderdrukken.

356
00:22:09,750 --> 00:22:13,230
Dit was waarschijnlijk minstens
honderd of tweehonderd jaar

357
00:22:13,230 --> 00:22:16,350
voordat de kinderen van
Israël naar Egypte gingen.

358
00:22:16,350 --> 00:22:20,910
God zei dat ze een tijd zouden doorbrengen
in een land dat niet van hen was en dat ze

359
00:22:20,910 --> 00:22:22,770
daar verdrukt zouden worden.

360
00:22:22,770 --> 00:22:26,550
Blijkbaar was die verdrukking een
noodzakelijk onderdeel van Gods plan om

361
00:22:26,550 --> 00:22:28,050
hen terug te brengen.

362
00:22:28,050 --> 00:22:30,030
Ze hadden het goed in Egypte.

363
00:22:30,030 --> 00:22:35,130
Waarom zouden ze teruggaan naar het land
Kanaän, waar af en toe hongersnoden waren?

364
00:22:35,130 --> 00:22:40,530
In Egypte waren bijna nooit hongersnoden,
omdat de Nijl die grotendeels voorkwam.

365
00:22:40,530 --> 00:22:45,930
In Egypte blijven was voor hen logisch,
maar God wilde hen terug in Kanaän hebben.

366
00:22:45,930 --> 00:22:49,950
Daarom maakte Hij het voor hen
onaangenaam om in Egypte te blijven.

367
00:22:49,950 --> 00:22:52,650
Kijk eens naar Deuteronomium 32.

368
00:22:52,650 --> 00:22:56,730
Dit is een van de toespraken van
Mozes tegen het einde van zijn leven,

369
00:22:56,730 --> 00:23:01,530
en hij herinnert Israël aan wat God in
hun recente verleden met hen had gedaan.

370
00:23:01,530 --> 00:23:05,730
Het was feitelijk veertig jaar eerder,
maar veel van zijn luisteraars waren

371
00:23:05,730 --> 00:23:09,030
oud genoeg geweest om zich
deze dingen te herinneren.

372
00:23:09,030 --> 00:23:12,810
In Deuteronomium 32, vers 11, zegt hij:

373
00:23:12,810 --> 00:23:17,010
Zoals een arend zijn nest
opwekt, boven zijn jongen zweeft,

374
00:23:17,010 --> 00:23:21,510
zijn vleugels uitspreidt, ze pakt
en ze draagt op zijn vlerken,

375
00:23:21,510 --> 00:23:25,590
Er staat dat wat God deed
toen Hij Israël grondvestte,

376
00:23:25,590 --> 00:23:28,470
leek op een arend die haar nest opschudt.

377
00:23:28,470 --> 00:23:32,730
Dit verwijst naar het feit dat
arenden, wanneer ze hun eieren leggen,

378
00:23:32,730 --> 00:23:36,450
nesten hebben die uit takjes,
takken en dergelijke bestaan.

379
00:23:36,450 --> 00:23:41,010
Maar ze bekleden die met veren en
dons, zodat ze heel zacht zijn.

380
00:23:41,010 --> 00:23:45,330
Wanneer de jonge arenden uit het
ei komen, liggen ze comfortabel.

381
00:23:45,330 --> 00:23:49,530
Ze liggen in een heerlijk verenbedje,
maar ze hebben het bijna te comfortabel

382
00:23:49,530 --> 00:23:52,110
en willen het nest niet verlaten.

383
00:23:52,110 --> 00:23:57,330
Vooral omdat hun nest meestal heel hoog
op een ruige rots ligt en het verlaten van

384
00:23:57,330 --> 00:23:59,610
het nest er gevaarlijk uitziet.

385
00:23:59,610 --> 00:24:03,930
Zodra de moederarend weet dat de jonge
arenden oud genoeg zijn om te vliegen,

386
00:24:03,930 --> 00:24:07,770
maar dat blijkbaar niet graag willen
doen, begint ze de bodem van het nest

387
00:24:07,770 --> 00:24:08,970
op te schudden.

388
00:24:08,970 --> 00:24:12,510
Ze begint de veren weg te
halen en de takjes te breken,

389
00:24:12,510 --> 00:24:16,290
zodat de uiteinden ervan omhoog
wijzen en de jonge arenden zich

390
00:24:16,290 --> 00:24:17,970
daar ongelukkig voelen.

391
00:24:17,970 --> 00:24:21,930
Ze liggen daar niet meer comfortabel
en krijgen zo een reden om het

392
00:24:21,930 --> 00:24:23,310
nest te verlaten.

393
00:24:23,310 --> 00:24:26,670
Dat is wat er staat dat
God met Israël deed.

394
00:24:26,670 --> 00:24:28,170
Hij woelde hun nest om.

395
00:24:28,170 --> 00:24:30,570
Ze hadden het comfortabel in Egypte.

396
00:24:30,570 --> 00:24:32,730
Het was tijd dat ze gingen vliegen.

397
00:24:32,730 --> 00:24:36,030
Het was tijd dat ze teruggingen
naar het Beloofde Land,

398
00:24:36,030 --> 00:24:38,490
maar ze hadden het te comfortabel.

399
00:24:38,490 --> 00:24:41,010
Dus woelde God het nest om.

400
00:24:41,010 --> 00:24:46,050
Hij brak de takjes onder hen en maakte
het leven in Egypte onaangenaam.

401
00:24:46,050 --> 00:24:51,450
In hun geval betekende dat dat Hij hen
onder verdrukking en slavernij bracht.

402
00:24:51,450 --> 00:24:54,630
Die verdrukking staat
opgetekend in hoofdstuk 1.

403
00:24:54,630 --> 00:25:00,330
In de hoofdstukken 2 tot en met 4 lezen
we over de geboorte van Mozes en de eerste

404
00:25:00,330 --> 00:25:01,950
jaren van Mozes.

405
00:25:01,950 --> 00:25:06,270
Met de eerste jaren bedoelen
we de eerste tachtig jaar.

406
00:25:06,270 --> 00:25:09,450
Dat klinkt niet alsof het alleen
om zijn eerste jaren gaat,

407
00:25:09,450 --> 00:25:13,590
maar in deze hoofdstukken worden
in wezen de eerste tachtig jaar van

408
00:25:13,590 --> 00:25:15,390
zijn leven behandeld.

409
00:25:15,390 --> 00:25:20,010
Aan het einde daarvan lezen we dat God
hem bij de brandende braamstruik ontmoet

410
00:25:20,010 --> 00:25:23,190
en hem de opdracht geeft
terug te gaan naar Egypte

411
00:25:23,190 --> 00:25:27,390
en de confrontatie met de farao
aan te gaan. En dat doet hij.

412
00:25:27,390 --> 00:25:30,150
De hoofdstukken 5 tot
en met 13 beschrijven

413
00:25:30,150 --> 00:25:35,610
vervolgens de confrontatie tussen Mozes en
de farao, of misschien moeten we zeggen:

414
00:25:35,610 --> 00:25:37,710
tussen God en de farao.

415
00:25:37,710 --> 00:25:40,710
God gaat de confrontatie met de farao aan.

416
00:25:40,710 --> 00:25:45,870
Dit omvat Gods eis dat de farao het
volk uit de slavernij laat vertrekken,

417
00:25:45,870 --> 00:25:52,050
de halsstarrigheid van de farao en de
tien plagen die God daarom over de farao

418
00:25:52,050 --> 00:25:53,670
en Egypte brengt.

419
00:25:53,670 --> 00:25:57,510
Aan het einde daarvan stemt de
farao er uiteindelijk mee in

420
00:25:57,510 --> 00:26:01,350
en krijgt Israël toestemming
om het land Egypte te verlaten

421
00:26:01,350 --> 00:26:03,450
en naar het Beloofde Land te gaan.

422
00:26:03,450 --> 00:26:07,890
De uittocht vindt plaats in de
hoofdstukken 12 tot en met 14.

423
00:26:07,890 --> 00:26:10,290
In hoofdstuk 14 vertrekken ze.

424
00:26:10,290 --> 00:26:15,030
De uittocht betekent eenvoudigweg
dat ze Egypte verlaten

425
00:26:15,030 --> 00:26:18,090
en door de woestijn naar de Sinaï trekken.

426
00:26:18,090 --> 00:26:22,470
Dat wordt beschreven in de
hoofdstukken 14 tot en met 18.

427
00:26:22,470 --> 00:26:25,350
Wanneer ze eenmaal bij
de Sinaï zijn aangekomen,

428
00:26:25,350 --> 00:26:27,750
blijven ze daar ongeveer een jaar.

429
00:26:27,750 --> 00:26:32,670
De rest van het boek Exodus speelt
zich daar, bij de Sinaï, af.

430
00:26:32,670 --> 00:26:38,250
Het begint ermee dat God een verbond
met hen sluit en hun de wetten geeft die

431
00:26:38,250 --> 00:26:42,450
verband houden met hun
gehoorzaamheid aan dat verbond.

432
00:26:42,450 --> 00:26:46,830
Dat zijn de hoofdstukken 19 tot en met 24.

433
00:26:46,830 --> 00:26:51,270
In hoofdstuk 19 komen ze
bij de berg Sinaï aan.

434
00:26:51,270 --> 00:26:55,470
In hoofdstuk 20 geeft
Hij hun de Tien Geboden,

435
00:26:55,470 --> 00:27:01,350
en vervolgens geeft Hij in de
hoofdstukken 21 tot en met 23 een groot

436
00:27:01,350 --> 00:27:03,090
aantal andere wetten.

437
00:27:03,090 --> 00:27:08,130
In hoofdstuk 24 wordt het verbond
van kracht met het vergieten en

438
00:27:08,130 --> 00:27:10,650
sprenkelen van bloed, enzovoort.

439
00:27:10,650 --> 00:27:15,570
Het verbond wordt dus van kracht en de
wet wordt bij de Sinaï gegeven in de

440
00:27:15,570 --> 00:27:18,330
hoofdstukken 19 tot en met 24.

441
00:27:18,330 --> 00:27:23,070
Vervolgens krijgen we in de hoofdstukken
25 tot en met 31 instructies

442
00:27:23,070 --> 00:27:25,230
over de bouw van de tabernakel.

443
00:27:25,230 --> 00:27:28,170
De instructies zijn tergend gedetailleerd.

444
00:27:28,170 --> 00:27:32,190
Het is enigszins moeilijk om ze
met volle aandacht door te lezen,

445
00:27:32,190 --> 00:27:35,790
omdat sommige details wat moeilijk
voor de geest te halen zijn

446
00:27:35,790 --> 00:27:40,290
en sommige voor een moderne lezer
gewoon niet zo belangrijk lijken.

447
00:27:40,290 --> 00:27:44,430
Voor hen waren ze heel belangrijk,
want God zei tegen Mozes:

448
00:27:44,430 --> 00:27:50,190
Zie dan erop toe dat u het maakt naar
zijn ontwerp, dat u op de berg getoond is.

449
00:27:50,190 --> 00:27:52,650
Zoals het boek Hebreeën ons vertelt:

450
00:27:52,650 --> 00:27:56,130
Het was dus noodzakelijk dat de
afbeeldingen van de dingen die in de

451
00:27:56,130 --> 00:28:00,690
hemelen zijn, hierdoor gereinigd
werden, maar de hemelse dingen zelf door

452
00:28:00,690 --> 00:28:02,610
betere offers dan deze.

453
00:28:02,610 --> 00:28:05,430
Daarom moesten alle
details nauwkeurig zijn,

454
00:28:05,430 --> 00:28:10,590
en die details worden in de
hoofdstukken 25 tot en met 31 gegeven.

455
00:28:10,590 --> 00:28:17,070
Dan krijgen we in de hoofdstukken 32 tot
en met 34 een kort historisch intermezzo

456
00:28:17,070 --> 00:28:19,710
over het voorval met het gouden kalf.

457
00:28:19,710 --> 00:28:23,850
Israël maakt een gouden kalf
en het oordeel komt over hen.

458
00:28:23,850 --> 00:28:28,650
De Tien Geboden die God aan Mozes
heeft gegeven, worden gebroken;

459
00:28:28,650 --> 00:28:31,410
de stenen tafelen worden gebroken.

460
00:28:31,410 --> 00:28:36,630
Mozes moet weer naar boven gaan en God
geeft hem nogmaals de Tien Geboden.

461
00:28:36,630 --> 00:28:39,390
Op dat moment zegt God tegen Mozes:

462
00:28:39,390 --> 00:28:46,170
Nu dan, laat Mij begaan, zodat Mijn toorn
tegen hen ontbrandt en Ik hen vernietig.

463
00:28:46,170 --> 00:28:49,470
Dan zal Ik ú tot een groot volk maken.

464
00:28:49,470 --> 00:28:53,730
Mozes stemt daar niet mee in
en pleit voor Israël bij God.

465
00:28:53,730 --> 00:28:58,650
Als gevolg daarvan spaart God hen
en geeft Hij hun nog een kans.

466
00:28:58,650 --> 00:29:02,310
Daar gaan de hoofdstukken
32 tot en met 34 over.

467
00:29:02,310 --> 00:29:07,530
Ten slotte gaan de laatste zes
hoofdstukken, 35 tot en met 40,

468
00:29:07,530 --> 00:29:10,650
over het bouwen en
oprichten van de tabernakel.

469
00:29:10,650 --> 00:29:14,550
Het spreekt vanzelf dat de details die
beschrijven hoe de tabernakel wordt

470
00:29:14,550 --> 00:29:19,770
gebouwd bijna een op een overeenkomen met
de beschrijving van de manier waarop hij

471
00:29:19,770 --> 00:29:21,330
gebouwd moest worden.

472
00:29:21,330 --> 00:29:24,750
Daarom wordt het vervelendste
gedeelte van het boek Exodus,

473
00:29:24,750 --> 00:29:30,030
de hoofdstukken 25 tot en met
31, nu in detail herhaald.

474
00:29:30,030 --> 00:29:34,170
De tweede helft van het boek Exodus
is voor de meeste lezers dan ook wat

475
00:29:34,170 --> 00:29:38,070
moeilijker vanwege het aantal hoofdstukken
dat gewijd is aan de beschrijving

476
00:29:38,070 --> 00:29:39,690
van de tabernakel.

477
00:29:39,690 --> 00:29:42,990
De hoeveelheid aandacht die aan
de tabernakel wordt besteed,

478
00:29:42,990 --> 00:29:47,370
is echter een van de bewijzen dat het
boek in de tijd van Mozes is geschreven

479
00:29:47,370 --> 00:29:49,410
en niet enkele eeuwen later.

480
00:29:49,410 --> 00:29:54,990
De documentaire hypothese, die uiteraard
ingaat tegen het auteurschap van Mozes,

481
00:29:54,990 --> 00:29:59,070
stelt dat het boek enkele honderden
jaren voor Christus is geschreven.

482
00:29:59,070 --> 00:30:03,390
Welnu, waarom zouden mensen enkele
honderden jaren voor Christus enige

483
00:30:03,390 --> 00:30:06,030
belangstelling voor de
tabernakel hebben gehad?

484
00:30:06,030 --> 00:30:10,890
Ze aanbaden al jaren, zelfs al
eeuwen, in de tempel van Salomo.

485
00:30:10,890 --> 00:30:13,710
Waarom zouden ze iets
om een tabernakel geven?

486
00:30:13,710 --> 00:30:17,070
Waarom zouden ze het idee van
een tabernakel verzinnen en al

487
00:30:17,070 --> 00:30:18,750
deze details geven?

488
00:30:18,750 --> 00:30:23,850
Het is gewoon volstrekt onlogisch dat het
boek zo zwaar beladen zou zijn met al deze

489
00:30:23,850 --> 00:30:28,410
informatie over de tabernakel, tenzij het
geschreven werd in een tijd waarin die

490
00:30:28,410 --> 00:30:32,790
informatie relevant was voor de Joden,
toen ze moesten weten hoe ze de tabernakel

491
00:30:32,790 --> 00:30:34,410
moesten ontwerpen en bouwen.

492
00:30:34,410 --> 00:30:38,610
Al die details over de tabernakel
vormen dus in zekere zin

493
00:30:38,610 --> 00:30:43,170
een van de manieren waarop wordt bevestigd
dat het boek vroeg geschreven is.

494
00:30:43,170 --> 00:30:45,990
Dat brengt ons bij het
volgende logische punt,

495
00:30:45,990 --> 00:30:48,630
en dat is de historiciteit
van de uittocht,

496
00:30:48,630 --> 00:30:52,050
dat wil zeggen de vraag of
de beschreven gebeurtenissen

497
00:30:52,050 --> 00:30:54,330
daadwerkelijk hebben plaatsgevonden.

498
00:30:54,330 --> 00:30:56,190
Zijn ze werkelijk gebeurd?

499
00:30:56,190 --> 00:31:01,890
We horen soms dat er geen extern bewijs
is dat de uittocht heeft plaatsgevonden.

500
00:31:01,890 --> 00:31:07,050
Denk er eens over na: als Exodus
waar is, als het boek waar is,

501
00:31:07,050 --> 00:31:10,710
waren er zo’n twee of drie
miljoen Israëlieten die

502
00:31:10,710 --> 00:31:14,970
eeuwenlang slaven in Egypte
waren geweest en die ontsnapten.

503
00:31:14,970 --> 00:31:19,350
En tijdens hun ontsnapping werd het
Egyptische volk in wezen vernietigd,

504
00:31:19,350 --> 00:31:21,570
in elk geval tijdelijk.

505
00:31:21,570 --> 00:31:24,450
Ze verloren al hun gewassen en hun vee.

506
00:31:24,450 --> 00:31:28,530
Ze verloren hun strijdmacht
in de Rietzee, of de Rode Zee,

507
00:31:28,530 --> 00:31:30,870
zoals die gewoonlijk wordt vertaald.

508
00:31:30,870 --> 00:31:34,050
Ze verloren de
eerstgeborene van elk gezin.

509
00:31:34,050 --> 00:31:36,990
Het volk werd eenvoudigweg weggevaagd.

510
00:31:36,990 --> 00:31:41,250
Het herstelde zich uiteindelijk,
maar op dat specifieke moment

511
00:31:41,250 --> 00:31:44,790
onderging het volk waarschijnlijk de
verschrikkelijkste verwoesting die

512
00:31:44,790 --> 00:31:47,550
enig volk in de oudheid
ooit heeft ondergaan.

513
00:31:47,550 --> 00:31:51,390
Je zou verwachten, zeggen ze,
dat daar bewijs voor zou zijn.

514
00:31:51,390 --> 00:31:54,390
We zouden verwachten dat hiervan
verslagen te vinden waren

515
00:31:54,390 --> 00:31:58,290
in eigentijdse geschiedwerken,
in de annalen van Egypte.

516
00:31:58,290 --> 00:32:02,370
Je zou verwachten archeologisch
bewijs te vinden van de Israëlieten,

517
00:32:02,370 --> 00:32:06,510
van dat grote aantal mensen dat door de
woestijn trok en een jaar lang bij een

518
00:32:06,510 --> 00:32:09,570
berg zijn kamp opsloeg, enzovoort.

519
00:32:09,570 --> 00:32:13,890
Soms wordt ons verteld dat daar
eenvoudigweg helemaal niets van is.

520
00:32:13,890 --> 00:32:18,990
Er is geen wereldlijk, extern bewijs
voor dit historische verschijnsel.

521
00:32:18,990 --> 00:32:22,710
Op grond van die bewering geloven
veel mensen dat de uittocht

522
00:32:22,710 --> 00:32:24,750
eenvoudigweg verzonnen is.

523
00:32:24,750 --> 00:32:27,930
Er wordt bijvoorbeeld
gezegd dat deze gebeurtenis

524
00:32:27,930 --> 00:32:30,930
nergens in de Egyptische
verslagen wordt genoemd.

525
00:32:30,930 --> 00:32:34,470
Maar voor onbevooroordeelde mensen
die naar de gegevens kijken,

526
00:32:34,470 --> 00:32:37,110
is dat werkelijk niet erg verrassend.

527
00:32:37,110 --> 00:32:41,250
De Egyptische geschiedschrijving was
namelijk, net als die van de meeste

528
00:32:41,250 --> 00:32:44,790
heidense volken, sterk propagandistisch.

529
00:32:44,790 --> 00:32:48,150
Ze stelde het eigen
land zeer gunstig voor.

530
00:32:48,150 --> 00:32:53,430
De beschamende en vernederende ervaringen
van hun koningen legden ze niet vast.

531
00:32:53,430 --> 00:32:56,070
Dat geldt niet alleen
voor Egyptische verslagen,

532
00:32:56,070 --> 00:33:02,070
maar ook voor Assyrische verslagen en
andere oude verslagen uit heidense landen.

533
00:33:02,070 --> 00:33:05,310
In plaats van beschamende
gebeurtenissen vast te leggen,

534
00:33:05,310 --> 00:33:09,870
laten ze die gedeelten eenvoudig
leeg of herschrijven ze die.

535
00:33:09,870 --> 00:33:14,610
Een van de farao’s leed in een
veldslag, veel later dan de uittocht,

536
00:33:14,610 --> 00:33:16,710
een verschrikkelijke nederlaag.

537
00:33:16,710 --> 00:33:21,030
Maar de Egyptische historische
verslagen laten zien dat hij een grote

538
00:33:21,030 --> 00:33:22,230
overwinning had behaald.

539
00:33:22,230 --> 00:33:26,850
Vaker nog laten heidense
historische verslagen hele jaren weg

540
00:33:26,850 --> 00:33:30,690
waarin dingen gebeurden die
beschamend waren voor het volk.

541
00:33:30,690 --> 00:33:35,490
Nebukadnezar, de koning van
Babylon, was zeven jaar krankzinnig,

542
00:33:35,490 --> 00:33:40,650
en de Babylonische verslagen laten dat
deel van zijn geschiedenis eenvoudig weg.

543
00:33:40,650 --> 00:33:44,010
Er zitten hiaten in de
geschiedenis van Nebukadnezar.

544
00:33:44,010 --> 00:33:48,690
Er zijn enkele oude verslagen waarin wordt
vermeld dat hij een vreemde ziekte had of

545
00:33:48,690 --> 00:33:52,770
bezeten was door een of andere
god, zoals de Babyloniërs dachten.

546
00:33:52,770 --> 00:33:57,030
Maar voor het grootste deel laten ze
eenvoudigweg elke verwijzing naar de

547
00:33:57,030 --> 00:33:59,490
toestand van Nebukadnezar weg.

548
00:33:59,490 --> 00:34:03,450
Zelfs die jaren van zijn leven
zijn eigenlijk niet vastgelegd.

549
00:34:03,450 --> 00:34:07,830
Evenzo zou deze uittocht, als die
werkelijk heeft plaatsgevonden,

550
00:34:07,830 --> 00:34:12,630
een van de vernederendste hoofdstukken
uit het leven van de farao zijn geweest.

551
00:34:12,630 --> 00:34:17,850
We zouden dan verwachten dat hij verbood
om er enig verslag van op te tekenen.

552
00:34:17,850 --> 00:34:21,510
Daarom is het niet al te verrassend
dat de Egyptische verslagen

553
00:34:21,510 --> 00:34:23,430
ons er niets over vertellen.

554
00:34:23,430 --> 00:34:27,870
Ze zeggen dat er geen archeologische
overblijfselen zijn in Gosen,

555
00:34:27,870 --> 00:34:32,790
het gebied waar de Israëlieten
woonden, in de Nijldelta in Egypte.

556
00:34:32,790 --> 00:34:38,550
Maar de kans is groot dat ze, omdat ze
slaven waren, in lemen hutten woonden,

557
00:34:38,550 --> 00:34:41,370
zoals arme mensen in die streek vaak doen.

558
00:34:41,370 --> 00:34:45,390
Dat ligt in de Nijldelta, een
gebied dat in de loop van de

559
00:34:45,390 --> 00:34:48,330
jaren en eeuwen vaak overstroomde.

560
00:34:48,330 --> 00:34:52,650
We hebben het over iets wat
3400 jaar geleden gebeurde,

561
00:34:52,650 --> 00:34:56,370
en dat gebied zal waarschijnlijk
honderden keren zijn overstroomd.

562
00:34:56,370 --> 00:34:58,830
Alle lemen gebouwen
zouden zijn weggespoeld

563
00:34:58,830 --> 00:35:01,470
en heel weinig sporen
hebben achtergelaten.

564
00:35:01,470 --> 00:35:05,370
We zouden niet verwachten daar uit
zo’n ver verleden veel aan te treffen,

565
00:35:05,370 --> 00:35:09,150
behalve misschien blijvende dingen
die van steen gemaakt waren.

566
00:35:09,150 --> 00:35:13,530
Blijkbaar woonden de Israëlieten in
Gosen niet in zulke stenen gebouwen.

567
00:35:13,530 --> 00:35:17,130
Je zult ook vaak op History Channel of op

568
00:35:17,130 --> 00:35:21,150
vergelijkbare zenders horen dat er geen
verslag bestaat van een groot aantal

569
00:35:21,150 --> 00:35:25,710
Israëlieten dat door de Sinaï
trok en daar zijn kamp opsloeg.

570
00:35:25,710 --> 00:35:28,350
Maar nogmaals, ze kampeerden.

571
00:35:28,350 --> 00:35:33,210
Ze bouwden geen gebouwen en lieten geen
blijvende sporen achter die historici

572
00:35:33,210 --> 00:35:35,730
duizenden jaren later konden ontdekken.

573
00:35:35,730 --> 00:35:37,590
Ze trokken erdoorheen.

574
00:35:37,590 --> 00:35:41,430
Verwacht je soms de verpakkingen
van hun fastfood te vinden?

575
00:35:41,430 --> 00:35:43,290
Wat wil je daar aantreffen?

576
00:35:43,290 --> 00:35:45,150
Er is eigenlijk niets te vinden.

577
00:35:45,150 --> 00:35:47,190
Misschien zou je een paar wapens,

578
00:35:47,190 --> 00:35:49,950
pijlpunten of dat soort
dingen kunnen vinden,

579
00:35:49,950 --> 00:35:53,670
maar het is niet verrassend dat
je niet echt sporen aantreft.

580
00:35:53,670 --> 00:35:56,850
Hun voetafdrukken zouden
er nu niet meer zijn.

581
00:35:56,850 --> 00:36:01,590
Het is onredelijk om te eisen dat
we hard bewijs vinden van mensen die

582
00:36:01,590 --> 00:36:06,990
3000 tot 4000 jaar geleden kampeerden
en door een gebied trokken.

583
00:36:06,990 --> 00:36:10,890
Daarom zijn die argumenten tegen
de historiciteit van de uittocht

584
00:36:10,890 --> 00:36:16,530
volgens mij niet werkelijk erg overtuigend
voor iemand die onbevooroordeeld is.

585
00:36:16,530 --> 00:36:21,450
Er zijn een aantal argumenten die ervoor
pleiten dat de uittocht historisch is.

586
00:36:21,450 --> 00:36:26,670
Op één argument wordt vaak gewezen, en
ik denk dat het behoorlijk sterk is:

587
00:36:26,670 --> 00:36:31,110
als dit niet is gebeurd, betekent het
dat de Joden het hebben verzonnen.

588
00:36:31,110 --> 00:36:32,970
Iemand heeft het verzonnen.

589
00:36:32,970 --> 00:36:37,050
Als dit niet de werkelijke geschiedenis
van de stichting van hun volk is,

590
00:36:37,050 --> 00:36:40,950
dan is het een verzonnen geschiedenis
van de stichting van hun volk.

591
00:36:40,950 --> 00:36:45,450
Voor zover wij weten, bestaan er geen
volken die er trots op zouden zijn

592
00:36:45,450 --> 00:36:48,030
een geschiedenis van hun volk te bedenken

593
00:36:48,030 --> 00:36:52,170
waarin de grondleggers ervan een
groep weggelopen slaven waren.

594
00:36:52,170 --> 00:36:54,930
Er zijn landen die zo’n
achtergrond hebben.

595
00:36:54,930 --> 00:36:57,210
Liberia, een Afrikaans land,

596
00:36:57,210 --> 00:37:02,490
is bijvoorbeeld grotendeels gesticht
door vrijgelaten slaven uit Amerika.

597
00:37:02,490 --> 00:37:06,030
Australië was oorspronkelijk
een strafkolonie van Engeland.

598
00:37:06,030 --> 00:37:07,470
Dat is een feit.

599
00:37:07,470 --> 00:37:12,150
Israël was oorspronkelijk een
slavenbevolking die uit Egypte kwam.

600
00:37:12,150 --> 00:37:16,170
Als die dingen waar zijn, worden
ze in de geschiedenis vastgelegd.

601
00:37:16,170 --> 00:37:20,970
Als ze niet waar waren, zou geen enkel
land zulke dingen over zichzelf verzinnen,

602
00:37:20,970 --> 00:37:23,250
want landen willen over het algemeen

603
00:37:23,250 --> 00:37:26,610
glorieuzere verhalen over
hun oorsprong verzinnen.

604
00:37:26,610 --> 00:37:30,570
We moeten dus zeggen: als dit
niet het historische verslag is

605
00:37:30,570 --> 00:37:34,830
van hoe zij werkelijk zijn
begonnen, hoe zijn zij dan begonnen?

606
00:37:34,830 --> 00:37:38,190
En waarom verzonnen zij
zo’n roemloze achtergrond,

607
00:37:38,190 --> 00:37:41,310
namelijk dat hun voorouders
honderden jaren lang

608
00:37:41,310 --> 00:37:43,350
allemaal slaven in Egypte waren?

609
00:37:43,350 --> 00:37:48,570
Uit oude historische bronnen in Egypte
weten we dat er veel buitenlandse slaven,

610
00:37:48,570 --> 00:37:51,210
of op zijn minst buitenlandse arbeiders,

611
00:37:51,210 --> 00:37:53,370
uit verschillende landen in Egypte waren

612
00:37:53,370 --> 00:37:56,850
die bij de bouwprojecten
van Egypte betrokken waren.

613
00:37:56,850 --> 00:38:00,030
Sommige farao’s waren
zeer gedreven bouwers.

614
00:38:00,030 --> 00:38:02,730
Zij namen mensen uit
andere landen in dienst

615
00:38:02,730 --> 00:38:07,770
of maakten hen tot slaaf om hun bakstenen
te maken en hun gebouwen te bouwen.

616
00:38:07,770 --> 00:38:10,350
Dat is uit historische bronnen bekend.

617
00:38:10,350 --> 00:38:15,030
Of de Hebreeën behoorden tot degenen
die dat deden, is niet per se bevestigd,

618
00:38:15,030 --> 00:38:18,870
maar het is volkomen in overeenstemming
met wat er over die tijd in

619
00:38:18,870 --> 00:38:20,430
Egypte bekend is.

620
00:38:20,430 --> 00:38:24,750
Er is dus werkelijk geen reden om eraan
te twijfelen dat de Hebreeën behoorden tot

621
00:38:24,750 --> 00:38:27,450
degenen die bij die
projecten betrokken waren.

622
00:38:27,450 --> 00:38:33,330
Er is een stele, dat is een stenen plaat
waarin historische informatie is gegrift.

623
00:38:33,330 --> 00:38:37,170
Archeologen hebben in de oude wereld
veel van zulke steles gevonden.

624
00:38:37,170 --> 00:38:41,070
In Egypte is een stele
gevonden van farao Merenptah.

625
00:38:41,070 --> 00:38:44,490
Ik weet niet hoe je dat
uitspreekt. Merenptah.

626
00:38:44,490 --> 00:38:47,550
Daar staan een P en een T naast elkaar.

627
00:38:47,550 --> 00:38:51,450
De stele dateert van
omstreeks 1209 voor Christus,

628
00:38:51,450 --> 00:38:56,310
en daarop spreekt hij over zijn eigen
inval in Israël, in het land Kanaän.

629
00:38:56,310 --> 00:38:59,970
De dertiende eeuw voor Christus
viel in de periode van de richters,

630
00:38:59,970 --> 00:39:02,190
en in de periode van de richters werd

631
00:39:02,190 --> 00:39:05,370
Israël vaak door vreemde
mogendheden binnengevallen.

632
00:39:05,370 --> 00:39:10,290
Maar wat dit bewijst, is dat de
Israëlieten in die tijd in Kanaän waren,

633
00:39:10,290 --> 00:39:13,110
en we weten dat ze daar
niet altijd waren geweest.

634
00:39:13,110 --> 00:39:18,810
Archeologische overblijfselen in Kanaän
laten zien dat daar in de oudheid

635
00:39:18,810 --> 00:39:21,690
Kanaänitische beschavingen waren.

636
00:39:21,690 --> 00:39:26,970
Op dit specifieke moment noemt hij
echter Israël in het land Kanaän,

637
00:39:26,970 --> 00:39:29,250
dat hij binnenviel en veroverde.

638
00:39:29,250 --> 00:39:34,830
Het bevestigt dus in algemene zin dat
de Israëlieten zich enige tijd daarvoor

639
00:39:34,830 --> 00:39:39,570
in Kanaän hadden gevestigd en daar
een vaste plaats hadden gekregen.

640
00:39:39,570 --> 00:39:43,230
Afhankelijk van je opvatting
over waar de berg Sinaï ligt,

641
00:39:43,230 --> 00:39:47,430
is er ook enig archeologisch
bewijs dat Israël zijn kamp in

642
00:39:47,430 --> 00:39:49,410
Midian heeft opgeslagen.

643
00:39:49,410 --> 00:39:53,190
Dit is niet de traditionele
locatie van de berg Sinaï,

644
00:39:53,190 --> 00:39:56,190
maar het is een alternatieve
locatie waarvan veel

645
00:39:56,190 --> 00:40:00,870
geleerden zijn gaan denken dat die
misschien de echte berg Sinaï is.

646
00:40:00,870 --> 00:40:05,910
Aan de voet van deze berg staan Joodse
inscripties op stenen en dergelijke.

647
00:40:05,910 --> 00:40:07,890
Als dat de echte Sinaï is,

648
00:40:07,890 --> 00:40:11,250
zou dit archeologische ondersteuning
bieden voor de aanwezigheid

649
00:40:11,250 --> 00:40:12,990
van Israël daar.

650
00:40:12,990 --> 00:40:16,170
We zijn niet afhankelijk
van externe ondersteuning.

651
00:40:16,170 --> 00:40:20,490
Zoals ik al zei, het zou ons echt niet
verbazen als er geen archeologische

652
00:40:20,490 --> 00:40:23,010
ondersteuning voor deze rondreis was.

653
00:40:23,010 --> 00:40:25,770
Deze mensen trokken er
alleen maar doorheen.

654
00:40:25,770 --> 00:40:27,570
Ze bouwden geen steden.

655
00:40:27,570 --> 00:40:33,210
Ze liepen te voet en leefden in tenten
met hun gezinnen, hun vee, enzovoort.

656
00:40:33,210 --> 00:40:36,990
In de meeste gevallen verbleven ze
op elke plaats maar een paar weken.

657
00:40:36,990 --> 00:40:40,530
De belangrijkste historische
informatie die we hierover hebben,

658
00:40:40,530 --> 00:40:45,630
is daarom het boek Exodus zelf, en er is
geen reden om eraan te twijfelen dat het

659
00:40:45,630 --> 00:40:46,950
historisch nauwkeurig is.

660
00:40:46,950 --> 00:40:51,690
Zoals ik al zei: als het niet het ware
verhaal over de stichting van Israël is,

661
00:40:51,690 --> 00:40:53,910
waarom zouden ze het dan verzinnen?

662
00:40:53,910 --> 00:40:58,170
Waarom zouden ze suggereren dat
hun voorouders slaven waren?

663
00:40:58,170 --> 00:41:00,750
Als ze een verzonnen
geschiedenis wilden bedenken,

664
00:41:00,750 --> 00:41:05,670
is dat niet de meest eervolle afkomst
die je je voor een volk kunt voorstellen.

665
00:41:05,670 --> 00:41:08,790
Er zijn een aantal historische
kwesties rond Exodus

666
00:41:08,790 --> 00:41:12,450
waarover verschillende opvattingen
bestaan, en misschien zullen we die nooit

667
00:41:12,450 --> 00:41:14,190
helemaal kunnen oplossen.

668
00:41:14,190 --> 00:41:18,030
Hoelang werd Israël bijvoorbeeld
werkelijk verdrukt in Egypte?

669
00:41:18,030 --> 00:41:23,070
Dat wil zeggen: hoeveel tijd verstreek er
tussen de verhuizing van Jakobs familie

670
00:41:23,070 --> 00:41:25,230
naar Egypte en de uittocht?

671
00:41:25,230 --> 00:41:27,390
Er wordt een getal genoemd dat op

672
00:41:27,390 --> 00:41:29,970
twee verschillende manieren
kan worden uitgelegd.

673
00:41:29,970 --> 00:41:34,710
Dat getal staat in Exodus
12, vers 40, waar staat:

674
00:41:34,710 --> 00:41:39,510
De verblijfsduur van de Israëlieten, de
tijd dat zij in Egypte gewoond hadden,

675
00:41:39,510 --> 00:41:41,370
was vierhonderddertig jaar.

676
00:41:41,370 --> 00:41:44,790
Op het eerste gezicht lijkt het erop
dat ze vierhonderddertig jaar in

677
00:41:44,790 --> 00:41:46,350
Egypte hebben gewoond.

678
00:41:46,350 --> 00:41:51,450
Daarom geloven veel geleerden dat er vanaf
het moment waarop Jakob en zijn familie

679
00:41:51,450 --> 00:41:55,770
aan het einde van Genesis naar
Egypte verhuisden tot aan de uittocht

680
00:41:55,770 --> 00:41:57,810
vierhonderddertig jaar verstreken.

681
00:41:57,810 --> 00:42:02,910
Het grootste deel van die tijd werden de
Israëlieten door de Egyptenaren verdrukt.

682
00:42:02,910 --> 00:42:07,290
Als dat zo is, is dat echt
een heel, heel lange tijd.

683
00:42:07,290 --> 00:42:13,110
Ze waren bijna tweemaal zo lang slaven
in Egypte als Amerika als land bestaat.

684
00:42:13,110 --> 00:42:15,510
Het is niet onmogelijk dat dit zo was,

685
00:42:15,510 --> 00:42:18,690
hoewel niet iedereen het erover
eens is dat deze informatie

686
00:42:18,690 --> 00:42:21,390
noodzakelijkerwijs zo moet worden opgevat.

687
00:42:21,390 --> 00:42:26,010
We weten wel dat er, toen zij in de
tijd van Jakob Egypte binnengingen,

688
00:42:26,010 --> 00:42:29,010
zeventig volwassen mannen
waren, of op zijn minst

689
00:42:29,010 --> 00:42:32,850
zeventig mannen die gezinshoofden
waren, die er binnengingen.

690
00:42:32,850 --> 00:42:36,510
Onder hen waren Jakob en
zijn zonen en kleinzonen.

691
00:42:36,510 --> 00:42:40,350
Toen zij uit Egypte kwamen, werd
er een volkstelling gehouden.

692
00:42:40,350 --> 00:42:42,270
Daaruit bleek dat er ongeveer

693
00:42:42,270 --> 00:42:46,770
zeshonderdduizend Israëlitische mannen
van boven de twintig jaar waren.

694
00:42:46,770 --> 00:42:51,390
Hoe lang ze ook in Egypte waren, we moeten
ervan uitgaan dat de bevolking groeide van

695
00:42:51,390 --> 00:42:56,250
zeventig familiehoofden tot in wezen
zeshonderdduizend volwassen mannen.

696
00:42:56,250 --> 00:42:58,050
Dat zijn volwassen mannen.

697
00:42:58,050 --> 00:43:01,830
Tel je de vrouwen erbij op, dan
kom je boven een miljoen uit.

698
00:43:01,830 --> 00:43:04,230
Tel je daar een paar
kinderen per gezin bij op,

699
00:43:04,230 --> 00:43:06,390
dan kom je boven de twee miljoen uit,

700
00:43:06,390 --> 00:43:09,870
en waarschijnlijk waren er meer
dan een paar kinderen per gezin.

701
00:43:09,870 --> 00:43:13,530
Er kunnen dus tussen de twee en
drie miljoen mensen zijn geweest,

702
00:43:13,530 --> 00:43:15,750
misschien zelfs meer dan drie miljoen.

703
00:43:15,750 --> 00:43:19,110
Maar hoelang duurt het voordat
zeventig gezinnen uitgroeien

704
00:43:19,110 --> 00:43:21,630
tot zeshonderdduizend gezinnen?

705
00:43:21,630 --> 00:43:25,410
Veel mensen menen dat
daarvoor 430 jaar nodig is.

706
00:43:25,410 --> 00:43:30,330
Er wordt gezegd dat de bevolking dan
iedere 25 jaar verdubbeld zou moeten zijn.

707
00:43:30,330 --> 00:43:31,950
Je kunt het uitrekenen.

708
00:43:31,950 --> 00:43:36,330
Als je met 70 begint en de
bevolking iedere 25 jaar verdubbelt,

709
00:43:36,330 --> 00:43:39,810
dan kom je in 430 jaar
op zoveel mensen uit.

710
00:43:39,810 --> 00:43:44,370
Toch is er een andere theorie,
namelijk dat zij in werkelijkheid veel

711
00:43:44,370 --> 00:43:46,530
korter in Egypte verdrukt werden.

712
00:43:46,530 --> 00:43:52,170
Als je kijkt naar Exodus 12:40, het
vers dat we gezien hebben, dan staat er:

713
00:43:52,170 --> 00:43:56,010
de Israëlieten hadden 430
jaar in Egypte gewoond.

714
00:43:56,010 --> 00:43:59,910
Er staat niet dat ze 430
jaar in Egypte woonden.

715
00:43:59,910 --> 00:44:04,770
Er staat dat ze 430 jaar
als vreemdelingen verbleven.

716
00:44:04,770 --> 00:44:09,030
We hebben het over de kinderen Israëls
die ten tijde van dit verhaal in Egypte

717
00:44:09,030 --> 00:44:12,750
woonden, maar er staat niet dat ze
gedurende heel die tijd in Egypte

718
00:44:12,750 --> 00:44:14,670
als vreemdelingen verbleven.

719
00:44:14,670 --> 00:44:20,010
Velen hebben gemeend dat hun verblijf als
vreemdelingen in Egypte in werkelijkheid

720
00:44:20,010 --> 00:44:25,950
maar ongeveer half zo lang duurde, omdat
men denkt dat de 430 jaar begonnen toen

721
00:44:25,950 --> 00:44:29,430
Abraham voor het eerst het
land Kanaän binnenging.

722
00:44:29,430 --> 00:44:33,930
We weten dat hij in Genesis
12 naar Egypte afdaalde,

723
00:44:33,930 --> 00:44:37,050
vlak nadat hij het land
Kanaän was binnengekomen.

724
00:44:37,050 --> 00:44:41,850
Het verbond met Abraham, aan het
begin van ons verhaal over Abraham,

725
00:44:41,850 --> 00:44:45,510
zou dus het begin van die 430 jaar zijn.

726
00:44:45,510 --> 00:44:49,890
Vervolgens gingen Jakob
en zijn zonen 215 jaar

727
00:44:49,890 --> 00:44:53,550
nadat de belofte aan Abraham
was gedaan Egypte binnen,

728
00:44:53,550 --> 00:44:57,390
en zij brachten daar 215 jaar door.

729
00:44:57,390 --> 00:44:59,850
Een deel van die tijd
werden ze niet verdrukt,

730
00:44:59,850 --> 00:45:03,750
omdat Jozef gedurende een
deel daarvan nog leefde.

731
00:45:03,750 --> 00:45:07,650
De verdrukking begon toen er een
latere farao aan de macht kwam.

732
00:45:07,650 --> 00:45:09,510
Wie weet hoeveel later?

733
00:45:09,510 --> 00:45:13,950
Misschien twee of drie farao’s
later; we weten het niet.

734
00:45:13,950 --> 00:45:15,750
Hij kende Jozef niet.

735
00:45:15,750 --> 00:45:20,610
De kinderen Israëls zijn misschien
maar 215 jaar in Egypte geweest

736
00:45:20,610 --> 00:45:24,390
en zijn in die periode misschien
slechts ongeveer een eeuw verdrukt,

737
00:45:24,390 --> 00:45:26,130
als het al zo lang was.

738
00:45:26,130 --> 00:45:29,310
Er zijn verschillende redenen om
te geloven dat ze maar zo lang

739
00:45:29,310 --> 00:45:30,690
in Egypte waren.

740
00:45:30,690 --> 00:45:36,030
Eén daarvan is dat we in Genesis
15 al zagen dat God tegen Abram zei

741
00:45:36,030 --> 00:45:39,450
dat ze in het vierde geslacht
zouden vertrekken en naar het land

742
00:45:39,450 --> 00:45:41,610
Kanaän zouden terugkeren.

743
00:45:41,610 --> 00:45:45,870
Als je de stamboom van Mozes
leest, die in Exodus 6 staat,

744
00:45:45,870 --> 00:45:49,950
zie je dat hij van Levi
afstamt. Vers 16 zegt:

745
00:45:49,950 --> 00:45:56,490
Dit zijn de namen van de zonen van Levi,
overeenkomstig hun afstamming: Gerson,

746
00:45:56,490 --> 00:45:58,530
Kahath en Merari.

747
00:45:58,530 --> 00:46:01,290
De zoon van Levi was Kahath.

748
00:46:01,290 --> 00:46:03,510
Vervolgens staat er in vers 18:

749
00:46:03,510 --> 00:46:09,750
De zonen van Kahath: Amram,
Jizhar, Hebron en Uzziël.

750
00:46:09,750 --> 00:46:12,030
Dat was de vader van Mozes.

751
00:46:12,030 --> 00:46:13,890
In vers 20 staat:

752
00:46:13,890 --> 00:46:18,990
Amram nam Jochebed, zijn
tante, voor zichzelf tot vrouw,

753
00:46:18,990 --> 00:46:22,170
en zij baarde hem Aäron en Mozes.

754
00:46:22,170 --> 00:46:26,670
We hebben dus Levi,
Kahath, Amram en Mozes.

755
00:46:26,670 --> 00:46:28,650
Dat zijn vier geslachten.

756
00:46:28,650 --> 00:46:32,910
Men denkt dat 430 jaar een lange
tijd is voor vier geslachten.

757
00:46:32,910 --> 00:46:37,590
Gewoonlijk volgt er ongeveer
iedere 25 jaar een nieuw geslacht,

758
00:46:37,590 --> 00:46:40,830
en daarom lijkt 430 jaar te lang.

759
00:46:40,830 --> 00:46:46,470
Maar we hebben ook een belangrijker
getuigenis van Paulus in Galaten 3:17.

760
00:46:46,470 --> 00:46:51,270
Als we naar Galaten 3:16
en 17 kijken, staat er:

761
00:46:51,270 --> 00:46:56,370
Welnu, zo zijn de beloften aan
Abraham en aan zijn nageslacht gedaan.

762
00:46:56,370 --> 00:47:01,230
Hij zegt niet: En aan de nageslachten,
alsof er sprake zou zijn van velen;

763
00:47:01,230 --> 00:47:06,090
maar van één: En aan uw
Nageslacht; dat is Christus.

764
00:47:06,090 --> 00:47:08,490
Dan staat er in vers 17:

765
00:47:08,490 --> 00:47:12,450
Dit nu zeg ik: Het verbond,
dat eertijds door God

766
00:47:12,450 --> 00:47:16,650
rechtsgeldig was gemaakt met het
oog op Christus, wordt door de wet,

767
00:47:16,650 --> 00:47:19,170
die na vierhonderddertig jaar gekomen is,

768
00:47:19,170 --> 00:47:22,230
niet krachteloos gemaakt om
de belofte teniet te doen.

769
00:47:22,230 --> 00:47:27,750
Hij zegt dat de wet 430 jaar nadat
God Zijn belofte aan Abraham had

770
00:47:27,750 --> 00:47:29,970
gedaan, werd gegeven.

771
00:47:29,970 --> 00:47:35,490
Volgens Paulus lopen de 430 jaar vanaf
het moment dat God Zijn belofte aan

772
00:47:35,490 --> 00:47:38,190
Abraham deed tot aan de uittocht.

773
00:47:38,190 --> 00:47:43,470
Dat betekent dat Exodus
12:40, waar ons wordt verteld

774
00:47:43,470 --> 00:47:48,750
dat het verblijf als vreemdelingen van
de kinderen Israëls die in Egypte woonden

775
00:47:48,750 --> 00:47:54,690
430 jaar duurde, eenvoudigweg
betekent dat de familie 430 jaar

776
00:47:54,690 --> 00:47:56,790
als vreemdelingen verbleef.

777
00:47:56,790 --> 00:47:59,370
Ze waren niet al die tijd in Egypte.

778
00:47:59,370 --> 00:48:03,270
Ze woonden wel in Egypte toen
deze uitspraak werd gedaan,

779
00:48:03,270 --> 00:48:06,810
maar ze hadden daarvoor ook al
als vreemdelingen in het land

780
00:48:06,810 --> 00:48:11,670
Kanaän verbleven, voordat ze als
vreemdelingen in Egypte verbleven.

781
00:48:11,670 --> 00:48:16,710
Abraham en zijn familie hadden hun thuis
in Ur verlaten en waren vreemdelingen,

782
00:48:16,710 --> 00:48:21,210
dat wil zeggen, bezoekers die
door Kanaän en Egypte trokken.

783
00:48:21,210 --> 00:48:26,070
Als dit zo is, en Paulus lijkt
het in Galaten 3:17 te bevestigen,

784
00:48:26,070 --> 00:48:31,590
dan zijn de 430 jaar niet de tijd
waarin zij in Egypte verdrukt werden,

785
00:48:31,590 --> 00:48:35,550
maar de hele periode vanaf
Abraham tot aan de uittocht.

786
00:48:35,550 --> 00:48:39,750
Als je uitrekent hoe oud Abraham
was toen Izak werd geboren,

787
00:48:39,750 --> 00:48:42,510
hoe oud hij was toen Jakob werd geboren,

788
00:48:42,510 --> 00:48:46,470
en hoe oud Jakob was toen Jakobs
familie Egypte binnenging,

789
00:48:46,470 --> 00:48:53,130
dan zul je zien dat het 215 jaar was,
precies de helft van de 430 jaar.

790
00:48:53,130 --> 00:48:59,310
De 430 jaar waren verdeeld in
twee helften: 215 jaar in Kanaän,

791
00:48:59,310 --> 00:49:04,410
met af en toe een bezoek aan Egypte,
want Abraham ging inderdaad naar Egypte,

792
00:49:04,410 --> 00:49:09,810
en 215 jaar na de verhuizing van
Jakob en zijn familie naar Egypte.

793
00:49:09,810 --> 00:49:12,450
De totale tijd dat ze in Egypte woonden,

794
00:49:12,450 --> 00:49:18,090
lijkt daarom slechts 215 jaar
te zijn geweest, niet 430.

795
00:49:18,090 --> 00:49:22,470
Natuurlijk moet je daarvan het aantal
jaren aftrekken dat Jozef nog leefde.

796
00:49:22,470 --> 00:49:27,990
Hij was 39 toen zij naar Egypte
kwamen, en hij werd 110 jaar oud.

797
00:49:27,990 --> 00:49:33,450
Jozef stierf dus ongeveer 70 jaar
na het begin van die periode.

798
00:49:33,450 --> 00:49:37,770
Daarna moest er een andere farao
opstaan die Jozef vergeten was.

799
00:49:37,770 --> 00:49:42,990
Het kan dus zijn dat zij slechts
ongeveer 100 jaar verdrukt zijn geweest.

800
00:49:42,990 --> 00:49:46,110
We weten het precieze
aantal jaren eigenlijk niet.

801
00:49:46,110 --> 00:49:49,530
We weten niet welke farao
hen tot slaven maakte,

802
00:49:49,530 --> 00:49:53,550
maar het is niet zo dat
zij precies 430 jaar lang

803
00:49:53,550 --> 00:49:55,530
onder verdrukking hebben geleden.

804
00:49:55,530 --> 00:49:58,290
Dat is althans een andere mogelijkheid.

805
00:49:58,290 --> 00:50:05,490
De vraag wordt dan: hoe konden 70
familiehoofden in 215 jaar uitgroeien

806
00:50:05,490 --> 00:50:08,790
tot 600.000 familiehoofden?

807
00:50:08,790 --> 00:50:11,670
Dat zou een zeer snelle
bevolkingsgroei zijn.

808
00:50:11,670 --> 00:50:18,210
Maar volgens Exodus is dat precies wat er
gebeurde: een zeer snelle bevolkingsgroei.

809
00:50:18,210 --> 00:50:21,510
Je kunt in Exodus 1:7 zien:

810
00:50:21,510 --> 00:50:25,770
De Israëlieten waren vruchtbaar
en breidden zich overvloedig uit.

811
00:50:25,770 --> 00:50:31,170
Ze werden talrijk en uitermate machtig,
zodat het land vol van hen werd.

812
00:50:31,170 --> 00:50:34,290
Sommige Hebreeuwse werkwoorden
die hier worden gebruikt,

813
00:50:34,290 --> 00:50:38,670
worden gewoonlijk voor dieren gebruikt,
zoals voor wemelende vissen en

814
00:50:38,670 --> 00:50:41,730
wemelende kikkers wanneer
daar een plaag van is.

815
00:50:41,730 --> 00:50:45,510
Het idee is dat dit volk zich
zeer snel vermenigvuldigde.

816
00:50:45,510 --> 00:50:47,010
En dat was mogelijk.

817
00:50:47,010 --> 00:50:52,050
Ik heb berekend dat als het gemiddelde
jonge echtpaar op 21-jarige leeftijd

818
00:50:52,050 --> 00:50:56,730
drie kinderen had — waarbij ik ervan uitga
dat de jonge vrouwen op ongeveer 13- of

819
00:50:56,730 --> 00:51:00,870
14-jarige leeftijd trouwden en ze
natuurlijk geen geboortebeperking

820
00:51:00,870 --> 00:51:05,430
toepasten — het voor het gemiddelde
echtpaar gemakkelijk zou zijn om op

821
00:51:05,430 --> 00:51:08,490
21-jarige leeftijd drie
kinderen te hebben.

822
00:51:08,490 --> 00:51:10,890
In feite zouden ze er
waarschijnlijk meer hebben,

823
00:51:10,890 --> 00:51:13,650
maar er zou een zekere kindersterfte zijn.

824
00:51:13,650 --> 00:51:15,630
Maar misschien ook niet.

825
00:51:15,630 --> 00:51:18,870
Misschien zorgde God er
op bovennatuurlijke wijze

826
00:51:18,870 --> 00:51:21,450
voor dat hun kindersterfte lager was.

827
00:51:21,450 --> 00:51:25,710
Er zou een zekere afname zijn
doordat oudere mensen stierven,

828
00:51:25,710 --> 00:51:29,310
maar er zouden niet elke
21 jaar mensen sterven.

829
00:51:29,310 --> 00:51:34,470
Elke 21 jaar konden er drie of meer
nieuwe kinderen in het gezin zijn,

830
00:51:34,470 --> 00:51:37,830
en misschien zou er elke
80 jaar iemand sterven.

831
00:51:37,830 --> 00:51:41,370
Het is moeilijk om het
precieze groeitempo te weten.

832
00:51:41,370 --> 00:51:46,230
Maar het punt is dat ik heb uitgerekend
dat het helemaal niet onmogelijk is

833
00:51:46,230 --> 00:51:50,070
als de gemiddelde jongvolwassene
trouwde en kinderen kreeg

834
00:51:50,070 --> 00:51:52,530
toen hij of zij nog in de tienerjaren was,

835
00:51:52,530 --> 00:51:56,190
en op 21-jarige leeftijd
drie kinderen had.

836
00:51:56,190 --> 00:52:00,990
Daarbij tel ik de afname door de
dood van oudere mensen niet mee.

837
00:52:00,990 --> 00:52:06,090
Om die te compenseren, zou het
geboortecijfer iets hoger moeten liggen.

838
00:52:06,090 --> 00:52:08,490
Zo’n groei kon dus plaatsvinden.

839
00:52:08,490 --> 00:52:11,010
Het zou een heel
uitzonderlijke groei zijn,

840
00:52:11,010 --> 00:52:14,790
maar de Bijbel vertelt ons
daadwerkelijk dat die plaatsvond.

841
00:52:14,790 --> 00:52:20,130
Ik ben daarom van mening dat 215
jaar het juiste aantal jaren is

842
00:52:20,130 --> 00:52:24,450
tussen de verhuizing van Jakobs
familie naar Egypte en de uittocht.

843
00:52:24,450 --> 00:52:28,470
Wat is de datum van de
uittocht, en wie is de farao?

844
00:52:28,470 --> 00:52:31,110
Ook daarover zijn geleerden het niet eens.

845
00:52:31,110 --> 00:52:35,070
Ze zijn het er zeker niet
over eens wie de farao’s zijn.

846
00:52:35,070 --> 00:52:38,730
Er komen minstens drie
farao’s in het boek voor.

847
00:52:38,730 --> 00:52:42,690
Je hebt namelijk de farao die er
was toen de verhuizing plaatsvond.

848
00:52:42,690 --> 00:52:46,230
Dan heb je een latere
farao die Jozef niet kende,

849
00:52:46,230 --> 00:52:50,130
en vervolgens stierf hij terwijl
Mozes in ballingschap was.

850
00:52:50,130 --> 00:52:54,990
Er kwam een andere farao aan de macht,
en hij was de farao van de uittocht.

851
00:52:54,990 --> 00:53:00,870
We hebben hier dus minstens drie farao’s
in beeld, en hun identiteit is onbekend.

852
00:53:00,870 --> 00:53:05,190
Veel behoudende geleerden geloven dat
de farao’s uit de tijd van Jozef tot

853
00:53:05,190 --> 00:53:07,350
de Hyksos-dynastie behoorden.

854
00:53:07,350 --> 00:53:10,950
De Hyksos-farao’s waren
eigenlijk geen Egyptenaren.

855
00:53:10,950 --> 00:53:12,750
Het waren Semieten.

856
00:53:12,750 --> 00:53:14,730
Het waren indringers.

857
00:53:14,730 --> 00:53:19,350
Ze vielen Egypte binnen en
regeerden daar ongeveer 150 jaar,

858
00:53:19,350 --> 00:53:23,250
en de inheemse Egyptenaren
koesterden veel wrok tegen hen.

859
00:53:23,250 --> 00:53:25,950
Toen de Hyksos eenmaal verdreven waren,

860
00:53:25,950 --> 00:53:29,310
namen de Egyptenaren wraak
op Semitische volken.

861
00:53:29,310 --> 00:53:34,170
Dit kan gedeeltelijk verklaren waarom de
farao uit de tijd van Jozef zo vrijgevig

862
00:53:34,170 --> 00:53:35,790
tegenover hem was.

863
00:53:35,790 --> 00:53:38,070
Jozef was een Semitische man.

864
00:53:38,070 --> 00:53:41,190
Als die farao een van
de Hyksos-farao’s was,

865
00:53:41,190 --> 00:53:45,210
zou dat kunnen verklaren waarom hij zo
vriendelijk was tegenover een Semitische

866
00:53:45,210 --> 00:53:47,790
man en hem zoveel macht gaf.

867
00:53:47,790 --> 00:53:52,350
Als de farao van de verdrukking in de
tijd van Mozes een van de farao’s was

868
00:53:52,350 --> 00:53:55,290
die de Hyksos-farao’s
ten val hadden gebracht,

869
00:53:55,290 --> 00:54:00,510
dan haatte hij Semieten en wilde hij
voorkomen dat hij ten val werd gebracht en

870
00:54:00,510 --> 00:54:02,430
Egypte opnieuw werd binnengevallen.

871
00:54:02,430 --> 00:54:07,710
De farao’s van de zogenaamde achttiende
dynastie brachten de Hyksos ten val,

872
00:54:07,710 --> 00:54:11,610
vielen Palestina binnen en veroverden
het land helemaal tot aan de

873
00:54:11,610 --> 00:54:13,110
rivier de Eufraat.

874
00:54:13,110 --> 00:54:15,150
Ze wilden namelijk een buffer vormen,

875
00:54:15,150 --> 00:54:19,710
zodat buitenlanders Egypte niet opnieuw
konden binnendringen en binnenvallen.

876
00:54:19,710 --> 00:54:24,870
De Israëlieten waren een snel groeiende
groep Semieten daar aan de noordoostelijke

877
00:54:24,870 --> 00:54:28,950
grens van het land, de kant waar
indringers vandaan zouden komen.

878
00:54:28,950 --> 00:54:33,270
De farao’s waren bang dat, als
iemand zou proberen binnen te vallen,

879
00:54:33,270 --> 00:54:37,290
deze Israëlieten eenvoudig de kant
van de indringers zouden kiezen.

880
00:54:37,290 --> 00:54:42,390
Dat wordt genoemd als de reden waarom de
farao’s bang waren voor de Israëlieten.

881
00:54:42,390 --> 00:54:45,090
Er kan dus iets van die
geschiedenis achter zitten,

882
00:54:45,090 --> 00:54:49,770
maar niemand weet welke farao’s
op welk moment aan de macht waren.

883
00:54:49,770 --> 00:54:53,550
Dat komt gedeeltelijk doordat er
veel onenigheid bestaat over het

884
00:54:53,550 --> 00:54:55,110
jaar van de uittocht.

885
00:54:55,110 --> 00:55:01,770
De meer traditionele datering van de
uittocht zou rond 1446 voor Christus zijn.

886
00:55:01,770 --> 00:55:07,830
Nolan Jones plaatst die iets eerder,
rond 1490-zoveel voor Christus.

887
00:55:07,830 --> 00:55:10,590
Ik probeerde zijn
redenering te doorgronden.

888
00:55:10,590 --> 00:55:15,510
Ik las zijn boek, en ik denk dat ik een
fout in zijn redenering heb ontdekt.

889
00:55:15,510 --> 00:55:17,190
Ik weet het niet zeker.

890
00:55:17,190 --> 00:55:22,170
Maar bijna alle behoudende Bijbelgeleerden
hebben traditioneel aangenomen dat de

891
00:55:22,170 --> 00:55:26,430
uittocht rond 1446 voor
Christus plaatsvond.

892
00:55:26,430 --> 00:55:28,830
Daar zijn een aantal redenen voor.

893
00:55:28,830 --> 00:55:34,590
1 Koningen, hoofdstuk 6, vers 1, is een
zeer belangrijke aanwijzing voor wanneer

894
00:55:34,590 --> 00:55:36,150
de uittocht plaatsvond.

895
00:55:36,150 --> 00:55:40,050
1 Koningen, hoofdstuk 6, vers 1, gaat over

896
00:55:40,050 --> 00:55:44,130
Salomo die in het vierde jaar van
zijn regering de tempel bouwde.

897
00:55:44,130 --> 00:55:48,450
De meeste geleerden plaatsen het
vierde jaar van Salomo’s regering in

898
00:55:48,450 --> 00:55:51,090
966 voor Christus.

899
00:55:51,090 --> 00:55:55,410
In 1 Koningen, hoofdstuk 6, vers 1, staat:

900
00:55:55,410 --> 00:55:58,590
Het gebeurde nu in het
vierhonderdtachtigste jaar

901
00:55:58,590 --> 00:56:01,770
na de uittocht van de
Israëlieten uit het land Egypte,

902
00:56:01,770 --> 00:56:06,030
in het vierde jaar van het
koningschap van Salomo over Israël,

903
00:56:06,030 --> 00:56:11,490
in de maand Ziv (dat is de tweede maand),
dat hij het huis van de HEERE bouwde.

904
00:56:11,490 --> 00:56:16,650
Die 480 jaar vormen uiteraard een
belangrijk chronologisch ijkpunt.

905
00:56:16,650 --> 00:56:20,850
Ik denk dat een van de verschillen
tussen de traditionele datering en waar

906
00:56:20,850 --> 00:56:24,810
Nolan Jones op uitkomt, is dat
hij het vierde regeringsjaar van

907
00:56:24,810 --> 00:56:26,730
Salomo anders dateert.

908
00:56:26,730 --> 00:56:31,590
Maar de meeste geleerden geloven dat
het vierde regeringsjaar van Salomo in

909
00:56:31,590 --> 00:56:34,530
966 voor Christus viel.

910
00:56:34,530 --> 00:56:40,230
Dus 480 jaar daarvoor zou
1446 voor Christus zijn,

911
00:56:40,230 --> 00:56:43,050
en dat zou het jaar van de uittocht zijn.

912
00:56:43,050 --> 00:56:47,850
Het is interessant dat het boek Exodus
ons geen precieze jaartallen geeft.

913
00:56:47,850 --> 00:56:50,850
Het geeft wel precieze maanden en dagen.

914
00:56:50,850 --> 00:56:54,690
De datum van de uittocht wordt
zelfs als heel belangrijk beschouwd,

915
00:56:54,690 --> 00:56:57,150
zoals de vierde juli voor Amerikanen.

916
00:56:57,150 --> 00:57:00,210
In Exodus 12, vers 2, staat:

917
00:57:00,210 --> 00:57:03,270
Deze maand zal voor u het
begin van de maanden zijn.

918
00:57:03,270 --> 00:57:06,150
Hij zal voor u de eerste zijn
van de maanden van het jaar.

919
00:57:06,150 --> 00:57:10,530
Elk jaar zouden ze deze maand en
de dag van de uittocht gedenken als

920
00:57:10,530 --> 00:57:12,090
hun vierde juli.

921
00:57:12,090 --> 00:57:15,450
Maar er wordt niet aangegeven
in welk jaar het was.

922
00:57:15,450 --> 00:57:20,250
De datum is dus belangrijk, maar blijkbaar
was het voor hen niet belangrijk om het

923
00:57:20,250 --> 00:57:21,810
jaar vast te leggen.

924
00:57:21,810 --> 00:57:26,850
Daarom zijn er mensen die hierover van
mening verschillen, hoewel 1 Koningen 6,

925
00:57:26,850 --> 00:57:30,150
vers 1, het jaar wel lijkt vast te leggen,

926
00:57:30,150 --> 00:57:35,550
omdat daar staat dat het 480 jaar was
voordat men de tempel begon te bouwen.

927
00:57:35,550 --> 00:57:38,370
Er is nog een bevestiging
voor dat vroegere jaar.

928
00:57:38,370 --> 00:57:42,450
Jefta, die waarschijnlijk rond
1100 voor Christus schreef,

929
00:57:42,450 --> 00:57:47,670
deed deze chronologische uitspraak
in Richteren 11, vers 26:

930
00:57:47,670 --> 00:57:50,670
En dat terwijl Israël driehonderd jaar in

931
00:57:50,670 --> 00:57:53,790
Hesbon en de bijbehorende
plaatsen heeft gewoond,

932
00:57:53,790 --> 00:57:57,810
en in Aroër en de bijbehorende
plaatsen , en in al de

933
00:57:57,810 --> 00:58:00,870
steden die aan de oevers
van de Arnon liggen.

934
00:58:00,870 --> 00:58:03,570
Waarom hebt u die dan al
die tijd niet bevrijd?

935
00:58:03,570 --> 00:58:07,830
Hij schrijft aan de onderdrukkers van
Israël, en hij staat op het punt met hen

936
00:58:07,830 --> 00:58:10,830
te strijden om het land. Maar hij zegt:

937
00:58:10,830 --> 00:58:13,470
Waarom hebben jullie de
afgelopen driehonderd jaar

938
00:58:13,470 --> 00:58:17,910
dat de Israëlieten hier zijn niet
geprobeerd jullie land terug te krijgen?

939
00:58:17,910 --> 00:58:22,650
Rond 1100 voor Christus verwijst
Jefta er dus naar dat Israël al

940
00:58:22,650 --> 00:58:24,750
300 jaar in het land was.

941
00:58:24,750 --> 00:58:30,750
Als je vanaf zijn tijd 300 jaar teruggaat,
kom je uit rond 1400 voor Christus.

942
00:58:30,750 --> 00:58:34,350
Er was ook nog die periode
van de verovering onder Jozua.

943
00:58:34,350 --> 00:58:36,270
We weten niet hoe lang die duurde,

944
00:58:36,270 --> 00:58:40,470
maar hierdoor komt de uittocht beslist
ergens rond de vijftiende eeuw voor

945
00:58:40,470 --> 00:58:41,430
Christus te liggen.

946
00:58:41,430 --> 00:58:45,090
En daarmee wordt dus opnieuw
bevestigd dat dit zo is.

947
00:58:45,090 --> 00:58:50,550
Ook Ruth 4, vers 21 tot en
met 22, maakt dit moeilijk,

948
00:58:50,550 --> 00:58:56,130
omdat daaruit blijkt dat er van Salmon
tot David ongeveer vijf generaties waren.

949
00:58:56,130 --> 00:59:00,390
Salmon was een van degenen die deelnamen
aan de verovering van het land.

950
00:59:00,390 --> 00:59:02,370
Hij trouwde met Rachab.

951
00:59:02,370 --> 00:59:09,450
Salmon behoorde tot de generatie die het
land binnenviel, en Ruth 4, vers 21 en 22,

952
00:59:09,450 --> 00:59:13,530
zegt dat er vier generaties
waren van Salmon tot David.

953
00:59:13,530 --> 00:59:16,890
En David staat natuurlijk aan
het einde van die periode.

954
00:59:16,890 --> 00:59:20,550
Dat zou betekenen dat die
generaties tamelijk lang waren.

955
00:59:20,550 --> 00:59:25,770
Dat is waar: vijf generaties
over een periode van 480 jaar,

956
00:59:25,770 --> 00:59:28,350
of ongeveer 440 jaar.

957
00:59:28,350 --> 00:59:32,610
Maar het is niet onmogelijk om ze
over zo’n lange periode te spreiden.

958
00:59:32,610 --> 00:59:35,850
Archeologen hebben iets gevonden
wat zij de Amarnatabletten of

959
00:59:35,850 --> 00:59:37,770
de Amarnabrieven noemen.

960
00:59:37,770 --> 00:59:40,770
Dit is een grote
hoeveelheid correspondentie:

961
00:59:40,770 --> 00:59:44,910
honderden gevonden tabletten met brieven
die door stamhoofden in Kanaän waren

962
00:59:44,910 --> 00:59:50,010
geschreven aan de toenmalige
Egyptische farao, farao Achnaton.

963
00:59:50,010 --> 00:59:53,910
Achnaton was in feite een van
de ongebruikelijke farao’s,

964
00:59:53,910 --> 00:59:56,010
omdat hij een monotheïst was.

965
00:59:56,010 --> 01:00:00,150
Hij kwam in opstand tegen het
toenmalige polytheïsme van Egypte.

966
01:00:00,150 --> 01:00:02,550
Hij is niet een van de
farao’s in de Bijbel,

967
01:00:02,550 --> 01:00:05,790
maar hij is wel een bekende
monotheïstische farao.

968
01:00:05,790 --> 01:00:10,770
Hij regeerde van 1352
tot 1336 voor Christus.

969
01:00:10,770 --> 01:00:15,090
Deze Amarnabrieven werden geschreven
door Kanaänitische stamhoofden,

970
01:00:15,090 --> 01:00:18,630
die farao Achnaton vroegen hun
militair te komen helpen tegen

971
01:00:18,630 --> 01:00:20,550
invallers die hen aanvielen.

972
01:00:20,550 --> 01:00:23,070
Deze invallers worden de Habiru genoemd.

973
01:00:23,070 --> 01:00:27,090
Habiru klinkt als Hebreeër, en
geleerden zijn het er niet echt over

974
01:00:27,090 --> 01:00:30,570
eens of zij hetzelfde volk
zijn als de Hebreeën of niet.

975
01:00:30,570 --> 01:00:35,070
Maar Habiru is een woord dat
er qua klank sterk op lijkt.

976
01:00:35,070 --> 01:00:38,970
Veel geleerden ontkennen dat
de Habiru de Hebreeën zijn.

977
01:00:38,970 --> 01:00:41,490
Sommigen denken dat ze
het misschien wel zijn.

978
01:00:41,490 --> 01:00:46,290
Maar het is interessant dat de Kanaänieten
in de veertiende eeuw voor Christus het

979
01:00:46,290 --> 01:00:49,650
juk van deze invallers van
zich proberen af te werpen.

980
01:00:49,650 --> 01:00:53,070
Dit zou waarschijnlijk ongeveer
honderd jaar na de uittocht zijn,

981
01:00:53,070 --> 01:00:54,630
wat ongeveer klopt.

982
01:00:54,630 --> 01:00:58,710
Als de uittocht in 1446
voor Christus plaatsvond,

983
01:00:58,710 --> 01:01:02,070
gingen ze veertig jaar later
het beloofde land binnen.

984
01:01:02,070 --> 01:01:05,250
Dat zou in 1406 voor Christus zijn.

985
01:01:05,250 --> 01:01:08,190
Daarna vindt onder Jozua
de verovering plaats,

986
01:01:08,190 --> 01:01:12,450
waarvan gewoonlijk wordt gedacht
dat die ongeveer 25 jaar duurde.

987
01:01:12,450 --> 01:01:17,310
Maar als we die periode verlengen tot
dichter bij veertig of vijftig jaar,

988
01:01:17,310 --> 01:01:22,410
hebben we ongeveer het juiste
tijdsbestek om deze invasies van Kanaän

989
01:01:22,410 --> 01:01:25,170
bevestigd te zien door de Amarnabrieven.

990
01:01:25,170 --> 01:01:28,770
De andere opvatting, die
tegenwoordig zelfs onder veel

991
01:01:28,770 --> 01:01:33,270
conservatieven populairder is,
dateert de uittocht veel later.

992
01:01:33,270 --> 01:01:37,170
Zij plaatsen hem rond 1270 voor Christus,

993
01:01:37,170 --> 01:01:41,310
net geen tweehonderd jaar later
dan de traditionele datering.

994
01:01:41,310 --> 01:01:46,290
De reden daarvoor is grotendeels
de stad Ramses, of Raämses,

995
01:01:46,290 --> 01:01:49,650
die de Israëlieten volgens de
tekst gebouwd zouden hebben.

996
01:01:49,650 --> 01:01:56,430
In Exodus 1, vers 11, staat dat zij de
voorraadsteden Pithom en Raämses bouwden.

997
01:01:56,430 --> 01:02:01,710
Men denkt dat Ramses, of Raämses, dat op
twee verschillende manieren wordt gespeld,

998
01:02:01,710 --> 01:02:04,230
een verwijzing is naar Ramses de Tweede.

999
01:02:04,230 --> 01:02:07,170
Van hem is bekend dat
hij in zijn tijd veel

1000
01:02:07,170 --> 01:02:12,330
grote bouwprojecten in Egypte uitvoerde,
en het lijkt erop dat de stad Ramses naar

1001
01:02:12,330 --> 01:02:13,890
hem genoemd kan zijn.

1002
01:02:13,890 --> 01:02:20,190
Maar hij regeerde van 1279
tot 1213 voor Christus,

1003
01:02:20,190 --> 01:02:24,330
veel later dan de traditionele
datering van de uittocht.

1004
01:02:24,330 --> 01:02:29,370
Daarom wordt soms betoogd dat de uittocht
later moet hebben plaatsgevonden,

1005
01:02:29,370 --> 01:02:30,630
in zijn tijd.

1006
01:02:30,630 --> 01:02:35,430
Om dit te ondersteunen zeggen veel
archeologen dat zij bij opgravingen in

1007
01:02:35,430 --> 01:02:39,690
Kanaänitische steden een laag uit de
dertiende eeuw voor Christus hebben

1008
01:02:39,690 --> 01:02:44,550
gevonden, dus ongeveer uit de
tijd van Ramesses, of Ramses,

1009
01:02:44,550 --> 01:02:47,310
waarin veel van deze steden zijn verbrand.

1010
01:02:47,310 --> 01:02:51,570
Zij nemen aan dat deze branden
plaatsvonden toen de Israëlieten

1011
01:02:51,570 --> 01:02:56,610
Kanaän binnenvielen en onder
Jozua de steden daar innamen.

1012
01:02:56,610 --> 01:03:00,870
Daarom proberen zij de uittocht in
deze latere periode te plaatsen,

1013
01:03:00,870 --> 01:03:05,670
en de verovering van Kanaän
eveneens in die latere periode.

1014
01:03:05,670 --> 01:03:10,230
Een van de problemen met dit specifieke
argument is dat de Bijbel niet leert dat

1015
01:03:10,230 --> 01:03:13,410
Israël de steden van de
Kanaänieten verbrandde.

1016
01:03:13,410 --> 01:03:16,110
Er waren drie steden
die ze wel verbrandden.

1017
01:03:16,110 --> 01:03:19,830
Hun was opgedragen die te
verbranden, en dat deden ze ook,

1018
01:03:19,830 --> 01:03:22,530
maar de meeste steden wilden ze bewonen.

1019
01:03:22,530 --> 01:03:25,830
Ze trokken niet binnen om
alle steden plat te branden.

1020
01:03:25,830 --> 01:03:30,150
Ze trokken binnen, namen de steden
in feite over en gingen in de

1021
01:03:30,150 --> 01:03:32,550
huizen wonen, enzovoort.

1022
01:03:32,550 --> 01:03:36,690
Al die verbrande steden uit een latere
tijd kunnen dus het gevolg zijn van

1023
01:03:36,690 --> 01:03:38,250
een andere situatie.

1024
01:03:38,250 --> 01:03:41,910
Mogelijk waren het binnenvallende volken
die tijdens de periode van de richters

1025
01:03:41,910 --> 01:03:45,750
kwamen en deze steden verbrandden toen
de Israëlieten er eenmaal woonden.

1026
01:03:45,750 --> 01:03:48,630
Met andere woorden, als
we bewijs vinden dat

1027
01:03:48,630 --> 01:03:53,310
laat in de dertiende eeuw voor Christus
veel steden van Kanaän zijn verbrand,

1028
01:03:53,310 --> 01:03:58,050
betekent dat niet dat de Israëlieten
dat deden toen zij Kanaän veroverden.

1029
01:03:58,050 --> 01:04:01,110
Het kan iemand anders zijn geweest
die hen tijdens de periode van

1030
01:04:01,110 --> 01:04:02,790
de richters overwon.

1031
01:04:02,790 --> 01:04:05,250
Ze zijn vele malen overwonnen.

1032
01:04:05,250 --> 01:04:09,510
Er zijn veel mensen die deze
latere datering aanhangen.

1033
01:04:09,510 --> 01:04:14,910
Veel evangelische commentatoren aanvaarden
deze latere datering van de uittocht om de

1034
01:04:14,910 --> 01:04:17,010
twee redenen die ik heb genoemd.

1035
01:04:17,010 --> 01:04:20,430
Vervolgens moeten ze iets
doen met die 480 jaar.

1036
01:04:20,430 --> 01:04:25,710
Die 480 jaar vanaf de uittocht tot
aan de bouw van Salomo’s tempel zouden

1037
01:04:25,710 --> 01:04:30,030
sterk moeten worden ingekort,
tot driehonderd-en-zoveel jaar.

1038
01:04:30,030 --> 01:04:35,130
Zij zeggen dat 480 jaar misschien een
figuurlijke manier van spreken is.

1039
01:04:35,130 --> 01:04:38,790
Misschien is het een manier om
twaalf generaties aan te duiden,

1040
01:04:38,790 --> 01:04:42,930
omdat er in de Bijbel vaak over een
generatie lijkt te worden gesproken

1041
01:04:42,930 --> 01:04:45,390
als een periode van veertig jaar.

1042
01:04:45,390 --> 01:04:51,510
Denk er eens over na: bijna alle richters
waren veertig jaar richter over Israël.

1043
01:04:51,510 --> 01:04:56,850
Geen jaar meer of minder, maar
precies veertig, en toen stierven ze.

1044
01:04:56,850 --> 01:05:01,290
De eerste koning, koning
Saul, regeerde veertig jaar.

1045
01:05:01,290 --> 01:05:05,070
De volgende koning, David,
regeerde veertig jaar.

1046
01:05:05,070 --> 01:05:09,450
De volgende koning, Salomo,
regeerde veertig jaar.

1047
01:05:09,450 --> 01:05:11,910
Geen jaar meer of minder.

1048
01:05:11,910 --> 01:05:15,030
Veel mensen denken dat dit
chronologisch niet exact is,

1049
01:05:15,030 --> 01:05:19,290
maar dat de Hebreeuwse geschiedschrijvers
eenvoudigweg een generatie als

1050
01:05:19,290 --> 01:05:23,070
veertig jaar rekenden, zonder het
precieze aantal jaren te tellen.

1051
01:05:23,070 --> 01:05:27,690
Ik zeg niet dat dit waar is, maar dit
is wat die andere geleerden zeggen.

1052
01:05:27,690 --> 01:05:31,590
Zij zeggen dat de aanduiding
480 jaar misschien eenvoudig

1053
01:05:31,590 --> 01:05:35,610
een verkorte manier is om
twaalf generaties aan te duiden.

1054
01:05:35,610 --> 01:05:40,470
Maar twaalf generaties kunnen
gemakkelijk een veel kortere periode dan

1055
01:05:40,470 --> 01:05:42,930
480 jaar hebben beslaan.

1056
01:05:42,930 --> 01:05:45,870
Twaalf generaties kunnen
in driehonderd jaar

1057
01:05:45,870 --> 01:05:48,330
of iets dergelijks hebben plaatsgevonden.

1058
01:05:48,330 --> 01:05:51,210
Dat is het argument voor
een latere uittocht.

1059
01:05:51,210 --> 01:05:53,730
Persoonlijk ben ik er
niet van onder de indruk.

1060
01:05:53,730 --> 01:05:57,450
Eerlijk gezegd weet ik niet goed wat
ik over de stad Ramses moet zeggen.

1061
01:05:57,450 --> 01:06:01,770
Ik ben niet voldoende vertrouwd met de
geschiedenis van Egypte om te weten of er

1062
01:06:01,770 --> 01:06:04,890
een reden is waarom er al
vóór de tijd van Ramses

1063
01:06:04,890 --> 01:06:08,490
de Tweede een stad met de naam
Ramses kan hebben bestaan.

1064
01:06:08,490 --> 01:06:12,090
Er was eerder een Ramses
de Eerste, maar zelfs hij

1065
01:06:12,090 --> 01:06:14,310
leefde iets te laat voor de uittocht.

1066
01:06:14,310 --> 01:06:18,870
Het is mogelijk dat de stad met de
naam Ramses al bestond en dat er later

1067
01:06:18,870 --> 01:06:21,390
enkele koningen naar
die stad zijn vernoemd.

1068
01:06:21,390 --> 01:06:23,130
Ik weet het werkelijk niet.

1069
01:06:23,130 --> 01:06:28,650
Het enige wat ik weet, is dat de
chronologische informatie in 1 Koningen 6,

1070
01:06:28,650 --> 01:06:31,650
vers 1, en bij Jefta
lijkt te wijzen op een

1071
01:06:31,650 --> 01:06:33,810
uittocht rond veertienhonderd-zoveel
voor Christus.